Rize Kokulu Üzümü (Vitis × labruscana L.), halk arasında Isabella üzümü, ilaç üzüm, çilek üzüm, Amerikan üzümü ve kara üzüm gibi farklı isimlerle anılır. Isabella, Amerika kıtasında yetişen yerli üzüm çeşitlerinden Vitis labrusca L. (tilki üzümü) ile Avrupa’da yetişen Vitis vinifera L. (yaygın üzüm) türlerinin doğal bir melezi olduğu düşünülen bir kültür üzümü çeşididir. Bazı araştırmacılar, Isabella üzümlerinin, Amerika Birleşik Devletleri’nin Güney Karolina eyaletinden olan Isabella Gibbs tarafından 1816 yılında keşfedildiğini ve onun ismiyle adlandırıldığını düşünürler. Bazıları da Avrupa kökenli Vitis vinifera L. asmasının Amerika’da yerleştirilmeye çalışıldığında rastgele tozlaşma sonucu ortaya çıktığını iddia ederler. 

XIX. yüzyılın ortalarında Kıta Amerika’sından buharlı gemilerle Avrupa’ya taşındığı düşünülen bir tür filoksera (asma biti) sebebiyle “Büyük Fransa Şarap Hastalığı” adı verilen bir hastalık ortaya çıkmıştır. Başta Fransa olmak üzere tüm Avrupa’ya yayılan bu hastalık şarap üretimine darbe vurmuştur. Leo Laliman ve Gaston Bazille isimli İki Fransız şarap üreticisi, Avrupa asmalarının filokseraya duyarlı olmayan dirençli Amerikan anaçlarına aşılanmasını önerdiler. Fransa’da filokseraya dayanıklı Amerikan kökenli asma çeşitleri denenmiş ve kısmen de olsa başarılı olunmuştur. Bu süreçte filokseraya dayanıklı olan Isabella üzümünün asmaları da Avrupa’ya taşınmış ve özellikle nemli bölgelere dikilmiştir. Isabella ve benzeri çeşitlerin ekildiği bağ alanlarının büyümesi, filokseradan etkilenen bölgelerde şarap üretimine katkı sağlamıştır. Isabella grubunun çeşitleri oldukça iddiasızdır. Küf, mantar hastalıkları ve filokseraya karşı dayanıklıdır. Ancak bu üzüm foxy (hayvan kürkünü anımsatan değişik kokuya sahip) bir tür olarak kabul edilir ve yıllanmaya çok uygun olmadığı için şarapçılıkta çok tercih edilmez. Bu yüzden, ilk İtalya’da, ardından Fransa ve sonrasında tüm Avrupa Birliği’nde yasaklanmıştır. 

Isabella, Kuzey Amerika’nın doğu kıyılarında yabani olarak bulunan bu tür oldukça yaygın bir üzüm çeşididir. Meyveleri geç olgunlaşır ve genellikle sofralık üzüm olarak taze olarak tüketilir. Tadı hafif çileği andırmaktadır.

Üzümün yetiştiği hemen hemen her yerde, başta Fransa olmak üzere İtalya, Endonezya, Portekiz, Hindistan, Japonya, Kolombiya, Brezilya, Ukrayna, Rusya, Abhazya, Gürcistan gibi ülkelerde yetişen bir türdür. Fransa’dan Odesa’ya, Odesa şehrinden de Gürcistan’a ve Doğu Avrupa ülkelerine geldiği için Gürcüler tarafından “Adesa” olarak adlandırılır. Rus işgali döneminde Gürcüler tarafından Doğu Karadeniz’e getirildiği düşünülmektedir. Yöreye çok iyi uyum sağlayan bu üzüm, sahip olduğu özel rayihasından dolayı “kokulu üzüm” olarak adlandırılmıştır.

Nemli iklimi seven Rize Kokulu Üzümü, ilginç bir şekilde soğuğa da dayanıklıdır. Bu üzümün, kabuğu olgunlaştığında koyu mor ya da neredeyse siyah bir dış renge ve yumuşak/sümüksü yeşil-sarı renkte bir ete sahiptir. Kalın çiçeklerle büyük, iyi biçimlenmiş meyve salkımlarına sahiptir. Kabuğu kolayca etinden ayrılır. Karadeniz’de 88 çeşidi görülen kokulu üzümün 5 çeşidi ticari olarak tescillenmiştir.

Isabella Üzümü, yüksek şeker içeriği dolayısıyla kalori değeri fazla olan bir besin maddesidir. Bu üzümün kabuk kısmında, antioksidantlardan olan resveratrol maddesinin sentezlendiği tespit edilmiştir. 

Bölgede yetişen kokulu üzümler, genellikle bir ağaca sarılarak ve doğal olarak yetişmektedir. Bir bahçe ya da bağ kurulacaksa, Rize’nin ikliminden dolayı, güneye veya güney-batıya doğru hafif eğimli yerler tercih edilmelidir. Yörede yetiştirilen üzümlerin, Genellikle “çürük ayı” olarak adlandırılan ağustos ayı ile eylül ve ekim aylarında hasadı yapılır. Yörenin halk takviminde, “üzüm ayı” adı verilen özel bir ay da vardır. Bu takvime göre, 14 Ekim-13 Kasım arası, üzüm ayı (Trabzon, Rize); izim ayı (Trabzon) şeklinde adlandırılır. 

Taze toplanan üzümler sofralık olarak tüketilmesinin yanında pekmez, pestil, köme, hoşaf, koruk suyu, şıra ve sirke yapımında kullanılır. Yapraklarından da sarma yapımında yararlanılır. Üzümün ilk getirildiği dönemlerde Pontuslu Rumlar, Ermeniler ve Gürcüler tarafından şarap yaptığı bilinse de günümüzde bu tarz kullanımı nadirdir. Trabzon’da Rumların yaptığı şaraplara “zamura” adı verildiği de bilinmektedir. Günümüzde, yörede pekmez yaparken kaynatılan üzüme bir miktar tuz atılır. Üzüme tuz eklenmesinin, kaynatılan üzüm suyunun ‘şaraba’ benzememesi ve yenilmesinin helal olması amacıyla yapıldığı düşünülür.

Rize’de bu üzümden, 2021 yılında tatlı türü olarak mahreç işareti alan “Rize Pepeçurası” ile 2023’te mahreç işareti alan “Artvin Termoni”si yapılmaktadır. Rize kokulu üzümünden pepeçura ve termoninin yanında “çimidi” yapımında da yararlanılır. Çimidi, Rize yöresinde yapılan, yağda kavrulmuş mısır unu üzerine kokulu üzüm veya armut pekmezi eklendikten sonra içine kıyılmış ceviz içi katılarak yoğurularak hazırlanan bir tatlı çeşididir.

Rize Kokulu Üzümü, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından 14.04.2025 tarihinde “İşlenmiş ve işlenmemiş meyve ve sebzeler ile mantarlar” kategorisinde Mahreç İşaretli Ürün olarak tescil edilmiştir. Rize Kokulu Üzümü'nün tescil edilmesinin, bu özel üzümün sonraki kuşaklara aktarılmasında kilit rol oynayacağı söylenebilir.

Türkiye’nin Karadeniz Bölgesi’nde tarımı yapılan kokulu üzüm, literatürde Vitis labrusca L. olarak bilinen kökeni Amerika kıtasına dayanan nemli, serin iklimlere doğal olarak adapte olmuş bir üzümdür. Rize Kokulu Üzümü  (Vitis labrusca L.) çeşitli hastalıklara dayanıklı, kalın kabuklu, kendine has aroması ve kokusu olan bir üzüm çeşididir. Bu üzüm çilek tadını andıran özel bir aromaya sahip olup, kalın kabuklu yapısı ve koyu mor ya da siyaha yakın rengi ile dikkat çeker. Nemli iklimlerde yetişebilmesi ve hastalıklara karşı dayanıklı bir tür oluşu Rize’nin iklim koşullarında doğal olarak yetişmesini sağlamıştır. Rize’de güneşli gün sayısının az olması nedeniyle asma sıralarının güney veya güney-batıya bakan meyilli alanlarda yetiştirilmesi önerilir. Ağustos, eylül ve ekim aylarında hasadı yapılan Rize kokulu üzümü, bölgede “kokulu kara üzüm” ya da “İsabella üzümü” şeklinde isimlendirilmektedir.  Hasad zamanı taze olarak tüketilebildiği gibi geleneksel olarak hazırlanan şıra ve pekmez gibi ürünlerde elde edilir. Rize Kokulu Üzümü, bir tür muhallebi kıvamında yöreye özgü bir tatlı olan ve 2021 yılında coğrafi işaret almış “Rize Pepeçurası” nın temelini oluşturmaktadır. Ayrıca 2021 yılında Mahreç İşareti için başvuru durumunda yer alan Rize Kokulu Üzüm Pekmezi’nin de ayırt edici özelliği arasındadır. Rize kokulu üzümü şıra, sos, reçel, sirke ve geleneksel yemekler gibi mutfağın içinde pek çok kullanım alanı bulmuş olup Rize mutfağı içerisinde karakterize olmuş ürünlerin temelini oluşturur. Diğer yandan yöre halkı tarafından eski evlerde şarap fıçısı kalıntıları ve bu fıçılarda butik şarap yapımının olduğu söylense de günümüzde şarap yapımına yönelik bir bilgi yoktur. Kokulu üzüm, sağlık açısından değerlendirildiğinde; yararları arasında B vitaminleri (B1, B2), potasyum, magnezyum, demir ve mineraller bakımından zengin oluşu ve bu üzüm türünde mantari hastalıklara karşı dayanıklılığını artıran kalın kabuklu yapısında bol miktarda antioksidan olarak görev yapan resveratrol maddesi sentezlenmesi gösterilebilir. Kokulu üzümde yüksek oranda bulunan resveratrol maddesi kansere karşı savaşan hücrelerin artımında ve kılcal damar rahatsızlıklarını önlemede önemli bir bileşen olarak raporlanmıştır. Rize Kokulu Üzümü, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından Rize İl Tarım ve Orman Müdürlüğü başvurusu ile 14.04.2025 tarihinde Mahreç İşareti ile tescillenmiştir.