Türkiye’nin en büyük ikinci, dünyanın en tuzlu ikinci. Gölü olma özelliğine sahip Tuz Gölü, Ankara Konya ve Aksaray il sınırları içerisinde yer almaktadır. 7.414 kilometrekare büyüklüğündeki bölge, 14. 09. 2000 tarihinde Bakanlar Kurulu kararı ile “Tuz Gölü Özel Doğa Koruma Alanı” olarak ilan edilmiştir. 2002’de sınır değişikliği yapılarak göl son görünümünü elde etmiştir. Kızılırmak Masifi, Obruk, Cihanbeyli ve Haymana platoları ile çevrili alanların en alt seviyesinde konumlanmaktadır. Tuz Gölü Özel Doğa Koruma Alanı sınırları içerisinde; “Tuz Gölü, Küçük Düden Gölü, Konya Kanalı Tuz Gölü Girişi, Büyük Düden Gölü, Tersakan Gölü ve Bolluk Gölü” yer almaktadır.

Tuz Gölü biyoçeşitliliğin korunmasına özel önem veren ve uluslararası kriterler çerçevesinde A sınıfı özelliğe sahip bir sulak alandır. Kuş popülasyonu açısından Türkiye’nin en zengin gölleri arasında yer almaktadır. Bölgede yaşayan kuşlar için önemli bir kışlama kaynağıdır. Tuz Gölü’nün yer aldığı bölgede seksen beş kuş türü, dört adet endemik türe sahip 129 böcek türü, on beş memeli türü ve otuz sekiz adet endemik bitki türü yer almaktadır. Fazla sayıda farklı kuş türlerine yaşam alanı sunan Tuz Gölü’nde 279 bakteri türünün barındığı belirlenmiştir. Bölge, “Flamingo, Yağmurcunlar, Turnalar, Yaban kazları ve Yaban ördekleri, Bataklık Kırlangıcı (Glareola prantincola), Suna (Tadorna tadorna), Angıt (Tadorna ferruginea), Çamurcun (Anas crecca), Kılıçgaga (Recurvirostra avocetta), Kocagöz (Burhinus oedicnemus) ve martı türlerinin (Larus sp.)” kuluçka yapmalarına önemli katkıda bulunmaktadır. Sahip olduğu flora ve fauna çeşitliliği, bölgeye özgü bir doğal yapıya ve tarihi eserlere sahip olması sebebi ile UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi’ne adını yazdırmıştır.

Göl suyunun pempe ve kırmızı olma nedeni tuzlu sularda yaşanan alg patlamasıdır. “Dunaliella Salina” isimli alg türü, güneş ışınlarının etkisi ile birlikte beta karoten üretimi yaparak göl suyunun pempe ve kırmızı renge bürünmesine neden olmaktadır. Tuz Gölü’nün bir başka öne çıkan özelliği Flamingoların üreme alanı olmasıdır. Flamingo popülasyonunun sürdürülebilirliğinin sağlanması adına "Tuz Gölü Özel Çevre Koruma Bölgesi'nde Sulak Alanlarda Yaşayan Kuş Türlerinin Korunması ve İzlenmesi Projesi" kapsamında farklı koruma çalışmaları yürütülmektedir. Bu koruma çalışmaları flamingoların nesillerinin devamlılığı için kritik öneme sahiptir. Tuz Gölü’nde su seviyesinde meydana gelen azalma, Flamingo popülasyonunun çoğalması üzerinde olumsuz etkiye neden olmaktadır. Söz konusu olumsuz etkilerin ortadan kaldırılması adına sahip olunan kaynakların verimli kullanılması, taşıma kapasitesinin aşılmaması önem arz etmektedir.

Tuz oranının yüksek olması faktöründen dolayı tuza dirençli seyrek bitki türü bulunmaktadır. Tuz Gölü tektonik kökenli bir göl olma özelliği taşımaktadır. Türkiye’nin tuz ihtiyacının büyük bir oranı Tuz Gölü’nden elde edilmektedir. Tarım ve hayvancılık bölgede ön plana çıkan ekonomik faaliyetir. Tuz Gölü, alana gelen ziyaretçilere göl üzerinde yürüyüş yapma, fotoğraf çekimi ve Tuz Müzesi ziyareti imkanlarını sunmaktadır.

Tuz Gölü Özel Çevre Koruma Bölgesi, Ankara, Aksaray ve Konya illerinin sınırları içerisinde yer alan; başta Tuz Gölü olmak üzere çeşitli sulak alan, bozkır ve tuzcul habitatları kapsayan korunan doğal alandır. Yaklaşık 741.400 hektar büyüklüğündeki bölge, 14 Eylül 2000 tarihli ve 2000/1381 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile özel çevre koruma bölgesi olarak ilan edilmiş, 4 Temmuz 2002 tarihli ve 2002/4512 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile sınırlarında düzenleme yapılmıştır. Bölgenin temel doğal unsurunu, Türkiye’nin yüzölçümü bakımından ikinci büyük gölü olan Tuz Gölü oluşturmaktadır. Tuz Gölü’nün yanı sıra Tersakan, Düden, Bolluk, Eşmekaya, Köpek ve Akgöl gibi sulak alanlar da koruma bölgesi içerisinde yer almakta ve havzanın hidrolojik ve ekolojik bütünlüğünün bileşenlerini oluşturmaktadır.

Tuz Gölü, İç Anadolu Bölgesi’nin ortasında, Kızılırmak Masifi ile Haymana, Cihanbeyli ve Obruk platoları arasında uzanan kapalı havzanın alçak kesiminde bulunmaktadır. Tektonik kökenli olan göl, deniz seviyesinden yaklaşık 905 metre yükseklikte yer almakta ve sığ göl özelliği göstermektedir. Gölün önemli bir bölümünde su derinliği 0,5 metrenin altında kalmaktadır. Dışa akışı bulunmayan gölün su bütçesi; yağış, yüzeysel akış, yeraltı suyu beslenmesi ve buharlaşma arasındaki dengeye bağlıdır. Havzada yağış miktarının düşük, buharlaşmanın yüksek olması nedeniyle göl alanı yıl içerisinde önemli ölçüde değişmektedir. İlkbahar aylarında yağış ve yüzeysel akışların artmasıyla suyla kaplı alan genişlerken yaz döneminde yüksek buharlaşmaya bağlı olarak göl yüzeyinin önemli bir bölümü kurumakta ve tuz birikimi meydana gelmektedir.

Tuz Gölü ve çevresi, yüksek tuzluluk koşullarına uyum sağlamış bitki topluluklarıyla karakterize edilmektedir. Gölün yüksek tuzluluk oranı sucul bitki çeşitliliğini sınırlandırırken kıyı kesimleri ile çevresindeki alanlarda tuzcul ve kuraklığa dayanıklı bitki türleri gelişmektedir. Bu özellikleri nedeniyle Tuz Gölü Havzası, İç Anadolu’nun karakteristik tuzcul bozkır ekosistemlerinden birini oluşturmaktadır. Özel çevre koruma bölgesi içerisinde farklı habitat tiplerinin bulunması, çeşitli bitki ve hayvan türlerinin yaşam alanlarının sürekliliğine katkı sağlamaktadır. Resmî kaynaklarda bölgede 85 kuş, 129 böcek ve 15 memeli türünün yanı sıra çok sayıda bitki taksonunun bulunduğu belirtilmektedir.

Bölgenin biyolojik çeşitliliği içerisinde kuşlar önemli bir yer tutmaktadır. Tuz Gölü, özellikle flamingonun (Phoenicopterus roseus) önemli üreme alanlarından biri olarak öne çıkmaktadır. Gölün uygun kesimlerinde flamingoların toplu olarak yuvaladığı koloniler bulunmaktadır. Bunun yanı sıra angıt (Tadorna ferruginea), suna (Tadorna tadorna), bataklık kırlangıcı (Glareola pratincola), kılıçgaga (Recurvirostra avosetta) ve toy (Otis tarda) gibi türlerin yanı sıra çeşitli yağmurkuşları, turnalar, kazlar ve ördek türleri de bölgede görülmektedir. Tuz Gölü ve çevresindeki sulak alanlar, kuşlar tarafından üreme, beslenme, göç ve kışlama dönemlerinde kullanılmaktadır. Gölün sığ yapısı ve mevsimlere bağlı olarak ortaya çıkan farklı sulak alan habitatları, özellikle su kuşları açısından önemli yaşam alanları oluşturmaktadır.

Tuz Gölü Özel Çevre Koruma Bölgesi’nin doğal özelliklerinin yanı sıra çevresindeki yerleşimlerin tarihsel ve kültürel birikimi de bölgenin karakterinin oluşumunda etkili olmuştur. İç Anadolu’nun tarihsel ulaşım güzergâhları üzerinde bulunan havza, farklı dönemlerde yerleşimlere ve ekonomik faaliyetlere sahne olmuştur. Sultanhanı gibi Selçuklu dönemine ait tarihî yapılar, doğal çevre ile kültürel miras arasındaki ilişkinin izlenebildiği başlıca unsurlar arasında yer almaktadır. Havza çevresindeki yerleşimlerde tarım, hayvancılık ve tuz üretimi geçmişten günümüze sürdürülen başlıca ekonomik faaliyetler arasındadır.

Tuz Gölü’nün geniş tuz yüzeyleri ve karakteristik peyzajı, alanın turizm ve rekreasyon açısından değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. Göl çevresi özellikle peyzaj fotoğrafçılığı, kuş gözlemciliği ve doğa temelli rekreasyon faaliyetleri kapsamında ziyaret edilmektedir. Bununla birlikte sulak alanların ve kuşların üreme habitatlarının hassas özellikleri nedeniyle turizm faaliyetlerinin ekosistemlerin taşıma kapasitesi dikkate alınarak planlanması gerekmektedir. Özellikle üreme dönemlerinde ziyaretçi hareketlerinin kontrol edilmesi, hassas habitatların korunması ve ziyaretçilerin alanın ekolojik özellikleri konusunda bilgilendirilmesi, koruma-kullanma dengesinin sağlanması açısından önem taşımaktadır.

Tuz Gölü Özel Çevre Koruma Bölgesi’ne ilişkin koruma ve yönetim çalışmaları, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bünyesindeki Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Bölge için hazırlanan ve 2024-2028 dönemini kapsayan yönetim planında biyolojik çeşitliliğin ve ekosistem hizmetlerinin korunması, su kaynaklarının sürdürülebilir kullanılması, tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin çevresel etkilerinin azaltılması, ekonomik faaliyetlerin doğal kaynakların korunmasıyla uyumlu hâle getirilmesi ve sürdürülebilir turizmin geliştirilmesi gibi hedeflere yer verilmiştir. Bu kapsamda flamingo başta olmak üzere belirli kuş türlerinin popülasyonları, üreme alanları ve habitat özellikleri izlenmektedir.

Bölgenin ekolojik yapısı üzerinde etkili olan başlıca çevresel sorunlar arasında kuraklık, su kaynaklarındaki azalma, iklim değişikliği, tarımsal sulama amacıyla yüzey ve yeraltı su kaynaklarının kullanımı, su kirliliği ve habitat kayıpları bulunmaktadır. Tuz Gölü’nün kapalı havza özelliği nedeniyle havza içerisindeki su bütçesinde meydana gelen değişimler göl ekosisteminin hidrolojik koşullarını doğrudan etkilemektedir. Su miktarındaki değişimler, gölün kapladığı alanın yanı sıra su kuşlarının beslenme ve üreme alanlarının niteliği üzerinde de etkili olabilmektedir. Bu nedenle bölgenin korunmasına yönelik çalışmaların yalnızca göl alanıyla sınırlandırılmaması; gölü besleyen yüzey ve yeraltı su sistemleri ile çevredeki sulak alanları da içine alan havza ölçeğinde yürütülmesi önem taşımaktadır.

Tuz Gölü Özel Çevre Koruma Bölgesi; Tuz Gölü’nün oluşturduğu tuzlu göl ekosistemi, çevresindeki tuzcul bozkırlar, sulak alanlar ve bu habitatlara bağlı biyolojik çeşitlilik nedeniyle Türkiye’nin önemli doğal alanlarından biridir. Bölgenin ekolojik bütünlüğünün korunması; su kaynaklarının sürdürülebilir yönetimine, biyolojik çeşitliliğin düzenli olarak izlenmesine, habitatların korunmasına ve ekonomik faaliyetlerin doğal kaynakların taşıma kapasitesiyle uyumlu biçimde yürütülmesine bağlıdır. Doğa temelli turizm ve rekreasyon faaliyetlerinin koruma hedefleriyle uyumlu biçimde planlanması da bölgenin doğal ve kültürel değerlerinin sürdürülebilir kullanımının temel koşulları arasında yer almaktadır.