Gökova Özel Çevre Koruma Bölgesi, 12 Haziran 1988 tarihli ve 88/13019 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile özel çevre koruma bölgesi olarak ilan edilmiştir. Günümüzde 109.279 hektarlık alanı kapsayan bölge, Gökova Körfezi ve çevresindeki kara ve denizel ekosistemlerin yanı sıra doğal, ekolojik ve kültürel değerleri içeren geniş bir korunan alan niteliğindedir. Bölgenin doğal yapısında Gökova Körfezi, kıyı koyları, azmak sistemleri, akarsu vadileri, alüvyal ovalar, maki formasyonları ve orman ekosistemleri bir arada bulunmaktadır. Bu ekosistem çeşitliliği, kara ve deniz ortamları arasındaki ekolojik ilişkilerin belirgin olduğu bir kıyı peyzajının oluşmasına katkı sağlamaktadır.

Gökova Özel Çevre Koruma Bölgesi, Muğla ili sınırları içerisinde, Ula ve Marmaris ilçeleri kapsamında yer almaktadır. Bölge sınırları içerisinde Akyaka, Gökova, Akçapınar, Gökçe, Çamlı, Karacaköy ve Çetibeli gibi yerleşimler bulunmaktadır. Gökova Körfezi’nin kuzey ve güney kıyıları ile körfezle ilişkili kara alanlarını kapsayan bölgenin kuzey kesiminde Menteşe Dağları, güney kesiminde ise Yaran Dağları bulunmaktadır. Dağlık alanlar ile kıyı kuşağı arasında alüvyal düzlükler ve ovalar yer almaktadır. Akyaka, bölgenin kuzeydoğu kesiminde yer alan ve turizm faaliyetlerinin yoğunlaştığı başlıca yerleşimlerden biridir.

Bölgenin jeomorfolojik yapısı; dağlık alanlar, vadiler, çöküntü sahaları, alüvyal düzlükler ve kıyı şekillerinin birlikte oluşturduğu çeşitlilik göstermektedir. Gökova Körfezi çevresindeki dağlık kütleler kıyıya doğru uzanırken iç kesimlerdeki çöküntü alanları ve vadiler daha düşük eğimli yüzeylerin oluşmasına olanak sağlamaktadır. Akarsu ve yüzeysel akışlarla taşınan malzemenin birikmesi sonucunda oluşan alüvyal düzlükler, özellikle Gökova ve Kızılkaya çevresinde belirginleşmektedir. Kıyı kesimindeki koy, burun ve girintiler ise kıyı morfolojisinin çeşitlenmesine ve farklı denizel habitatların oluşmasına katkıda bulunmaktadır.

Gökova Özel Çevre Koruma Bölgesi’nin hidrolojik özellikleri içerisinde tatlı su kaynaklarının deniz ortamıyla etkileşime girdiği azmak sistemleri önemli bir yer tutmaktadır. Akyaka’daki Kadın Azmağı ve Akçapınar Azmağı, tatlı su kaynakları ile kıyı ekosistemlerinin geçiş zonlarını oluşturan önemli sulak alan sistemleridir. Bu alanlarda sazlık, bataklık ve çayırlık habitatlar bir arada bulunmakta ve farklı canlı türleri için yaşam alanları oluşturmaktadır. Azmak sistemleri aynı zamanda karasal su kaynakları ile denizel ortam arasındaki hidrolojik ve ekolojik bağlantının unsurlarından biridir.

Bölgenin vejetasyonunda Ege ve Akdeniz bölgelerine özgü bitki topluluklarının bir arada bulunduğu görülmektedir. Maki formasyonları, kızılçam ormanları, günlük (sığla) ormanları ve zeytinlikler bölgenin başlıca bitki örtüsü unsurları arasındadır. Bunun yanı sıra karaçam, fıstık çamı, sedir, ardıç ve çeşitli meşe türleri ile sandal, defne, keçiboynuzu, akçakesme ve çitlembik gibi odunsu bitki türleri de bölgede yayılış göstermektedir. Özellikle günlük ağacı (Liquidambar orientalis) toplulukları, Gökova’nın doğal bitki örtüsü içerisinde ekolojik ve biyocoğrafik açıdan dikkat çeken unsurlardan biridir.

Gökova’nın fauna çeşitliliği de bölgenin korunma statüsünün temel gerekçeleri arasında yer alan doğal değerlerden biridir. Boncuk Koyu, kum köpekbalığının (Carcharhinus plumbeus) Akdeniz’deki önemli üreme alanlarından biri olarak değerlendirilmektedir. Bunun yanında su samuru (Lutra lutra), ada martısı (Larus audouinii), Akdeniz foku (Monachus monachus) ve tepeli karabatak (Phalacrocorax aristotelis) gibi koruma açısından önem taşıyan türler bölgede kaydedilmiştir. Boncuk Koyu’ndaki kum köpekbalığı popülasyonuna yönelik araştırma, izleme ve koruma çalışmaları, bölgenin denizel biyolojik çeşitliliğinin korunmasına yönelik uygulamalar arasında yer almaktadır.

Bölge, doğal değerlerinin yanı sıra arkeolojik ve mimari miras bakımından da çeşitli kaynaklara sahiptir. Gökova Körfezi’nin güney kesiminde bulunan Sedir Adası, antik dönemde Cedrae olarak bilinen yerleşimle ilişkilendirilmekte ve Helenistik ve Roma dönemlerine tarihlenen arkeolojik kalıntılar barındırmaktadır. Adadaki arkeolojik kalıntılar ile doğal kumsal, kültürel ve doğal mirasın aynı alan içerisinde birlikte değerlendirilmesine olanak sağlamaktadır. Akyaka ise geleneksel mimari özellikleri ve doğal çevreyle kurduğu ilişki bakımından bölgenin önemli kültürel peyzajlarından biridir. Yerleşimde Nail Çakırhan tarafından geliştirilen ve yöresel mimari özelliklerden yararlanan yapılaşma anlayışı, Akyaka’nın mimari karakterinin oluşumunda etkili olmuştur.

Gökova Özel Çevre Koruma Bölgesi, doğal ve kültürel kaynakları nedeniyle çeşitli turizm ve rekreasyon faaliyetlerine konu olmaktadır. Akyaka, konaklama, yeme-içme ve rekreasyon hizmetlerinin yoğunlaştığı başlıca turizm merkezidir. Gökova Körfezi’ndeki koylar deniz turizmi ve günübirlik tekne gezileri amacıyla kullanılmaktadır. Azmak sistemleri ise özellikle doğa temelli rekreasyon faaliyetleri kapsamında değerlendirilmektedir. Akyaka ve Akçapınar çevresindeki rüzgâr koşulları, bölgenin rüzgâr sörfü ve uçurtma sörfü gibi su sporları bakımından öne çıkmasına katkı sağlamaktadır. Bunlara ek olarak doğa yürüyüşü, fotoğrafçılık, kuş gözlemciliği, denizel rekreasyon ve kültür turizmi bölgedeki diğer turizm faaliyetleri arasında bulunmaktadır. Sedir Adası ise arkeolojik ve doğal kaynakların birlikte değerlendirilmesine olanak sağlayan bir ziyaret alanıdır.

Gökova’nın özel çevre koruma bölgesi olarak ilan edilmesi, doğal kaynakların ve biyolojik çeşitliliğin korunması ile insan faaliyetlerinin çevresel etkilerinin kontrol edilmesine yönelik bir koruma yaklaşımının uygulanmasını sağlamıştır. Bölgenin yönetimi ve koruma faaliyetleri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Koruma çalışmalarında biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, hassas tür ve habitatların izlenmesi, doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımı ve insan faaliyetlerinden kaynaklanan çevresel baskıların azaltılması temel çalışma alanları arasında bulunmaktadır.

Bölgede özellikle denizel biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik çeşitli izleme ve araştırma çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Boncuk Koyu’ndaki kum köpekbalığı üreme alanına yönelik koruma uygulamaları kapsamında seyir, balıkçılık, dalış ve demirleme faaliyetlerinin düzenlenmesine ilişkin tedbirler uygulanmaktadır. Ayrıca Gökova Özel Çevre Koruma Bölgesi için hazırlanan yönetim planları kapsamında doğal kaynakların kullanımı, hassas ekosistemlerin korunması ve bölgedeki insan faaliyetlerinin çevresel etkilerinin izlenmesine yönelik hedef ve uygulamalar belirlenmiştir.

Bölgenin turizm ve yerleşim açısından gelişmesi, doğal kaynakların kullanım yoğunluğunu da artırmaktadır. Özellikle yaz döneminde artan ziyaretçi ve nüfus yoğunluğu; kıyı alanları, koylar, azmak sistemleri ve denizel habitatlar üzerindeki kullanım baskısını artırabilmektedir. Kıyı alanlarındaki yapılaşma, atık su yönetimi, deniz araçlarının faaliyetleri, demirleme, günübirlik kullanım ve rekreasyon faaliyetlerinin yoğunluğu, bölgenin çevresel yönetimi açısından izlenmesi gereken başlıca unsurlar arasında bulunmaktadır.

Gökova Körfezi’nin kıyısal ve yarı kapalı denizel yapısı nedeniyle bazı kesimlerde su sirkülasyonu ve yenilenme süreçleri çevresel koşullara bağlı olarak değişebilmektedir. Yerleşim ve tarımsal faaliyetlerden kaynaklanan karasal girdiler ile atık su kaynaklı baskılar, özellikle kıyı ve azmak sistemlerinde su kalitesinin izlenmesini gerekli kılmaktadır. Bunun yanında iklim değişikliğine bağlı sıcaklık ve yağış rejimindeki değişimler, kuraklık, su kaynaklarının azalması ve orman yangını riski, bölgenin ekolojik yapısı ve doğal kaynakları açısından dikkate alınması gereken çevresel faktörlerdir.

Gökova Özel Çevre Koruma Bölgesi’nde doğal kaynakların korunması ve turizm faaliyetlerinin devamlılığının sağlanması, koruma-kullanma dengesine dayalı bir alan yönetimini gerekli kılmaktadır. Bu kapsamda hassas habitatların izlenmesi, denizel ve karasal ekosistemlerin korunması, atık su ve katı atık yönetiminin etkinleştirilmesi, ziyaretçi kullanımının ekolojik koşullarla uyumlu biçimde düzenlenmesi ve yerel paydaşların koruma süreçlerine katılımının sağlanması, alanın sürdürülebilir yönetimi açısından önem taşımaktadır. Gökova’nın doğal, kültürel ve ekonomik kaynaklarının birbiriyle ilişkili olması, alan yönetiminde ekosistem bütünlüğünün ve kültürel peyzajın birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir.