Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı, Türkiye’de özel çevre koruma bölgelerinin doğal, tarihî ve kültürel değerlerinin korunması, bu alanlarda ortaya çıkan çevre sorunlarının giderilmesi ve koruma-kullanma dengesinin sağlanmasına yönelik faaliyetleri yürütmek üzere 1989 yılında kurulmuş ve 2011 yılına kadar faaliyet göstermiş bir kamu kurumudur. Kurumun kuruluşu, Türkiye’de çevre yönetiminin belirli ekosistemlerin ve doğal-kültürel değerlerin bütüncül biçimde korunmasına yönelik kurumsal bir yapıya kavuşması açısından önemli bir gelişme olarak değerlendirilmektedir.

Kurum, 19 Ekim 1989 tarihli ve 383 sayılı Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı Kurulmasına Dair Kanun Hükmünde Kararname ile kurulmuştur. Kuruluşun hukuki dayanağını 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun özel çevre koruma bölgelerine ilişkin hükümleri oluşturmuştur. Tüzel kişiliğe sahip olarak oluşturulan kurumun temel görevleri; Bakanlar Kurulu tarafından özel çevre koruma bölgesi ilan edilen veya edilecek alanların çevre değerlerini korumak, mevcut çevre sorunlarını gidermek, koruma ve kullanma esaslarını belirlemek ve bu alanlara ilişkin imar planlarını hazırlamak veya hazırlatmak ve onaylamaktır. Bu kapsamda kurumun faaliyet alanı, yalnızca çevre kirliliğinin önlenmesiyle sınırlı kalmamış; doğal, ekolojik, tarihî ve kültürel değerlerin birlikte değerlendirilmesini içeren bir koruma yaklaşımını kapsamıştır.

Kurumun teşkilat yapısı ve idari bağlılığı zaman içerisinde değişmiştir. 9 Ağustos 1991 tarihli ve 444 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile 383 sayılı KHK’nın bazı hükümleri değiştirilmiş, kurumun adındaki “Başbakanlık” ibaresi kaldırılmış ve Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı Çevre Bakanlığına bağlanmıştır. 2003 yılında Çevre ve Orman Bakanlığının kurulmasıyla kurum faaliyetlerini bu Bakanlık bünyesinde sürdürmüştür. Böylece kurumun yaklaşık 22 yıllık faaliyet dönemi içerisinde farklı idari yapılanmalar altında görev yaptığı görülmektedir.

Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığının temel faaliyetleri; araştırma ve inceleme, koruma, planlama, çevresel izleme ve altyapı hizmetleri olmak üzere çeşitli alanlarda yoğunlaşmıştır. Özel çevre koruma bölgelerinde doğal ve tarihî değerlerin belirlenmesi ve korunmasına yönelik araştırmalar yürütülmüş; kara, kıyı, akarsu, göl ve deniz kaynaklarının korunmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. Bunun yanı sıra atık ve atık su yönetimi, su temini, çevre düzenlemesi ve altyapı hizmetleri de kurumun görev alanı içerisinde yer almıştır.

Planlama faaliyetleri, kurumun görevlerinin önemli bir bölümünü oluşturmuştur. Özel çevre koruma bölgelerinde çevre düzeni planları ile nazım ve uygulama imar planlarının hazırlanması veya hazırlatılması, mevcut planların incelenmesi ve çevresel koruma hedefleri doğrultusunda yeniden değerlendirilmesi kurumun yetki alanında bulunmuştur. Ayrıca çevresel açıdan uygun görülmeyen plan ve projelerin değiştirilmesi veya yeniden düzenlenmesine yönelik işlemler yürütülmüştür. Bu planlama yaklaşımıyla doğal ve kültürel değerlerin korunması ile yerleşim, altyapı ve turizm faaliyetlerinin gelişimi arasında bir denge oluşturulması amaçlanmıştır.

Kurumun faaliyetleri içerisinde hassas bölgelerin belirlenmesi ve izlenmesi, deniz araçlarının bölge içerisindeki faaliyetlerinin düzenlenmesi, kirlilik kaynaklarının tespit edilmesi ve gerekli durumlarda kamulaştırma işlemlerinin yürütülmesi de yer almıştır. Biyolojik çeşitliliğin korunması, tehdit veya tehlike altındaki türlerin izlenmesi ve rehabilitasyon çalışmalarının gerçekleştirilmesi de doğal alanların korunmasına yönelik uygulamalar arasında bulunmuştur. Bu faaliyetler, özellikle kıyı ve deniz alanlarının yoğun olarak yer aldığı özel çevre koruma bölgelerinde çevresel yönetimin kapsamını genişletmiştir.

2010 yılına ilişkin TBMM kayıtlarında kurumun 14 özel çevre koruma bölgesinden sorumlu olduğu belirtilmektedir. Aynı dönemde araştırma, izleme, koruma, planlama ve proje hizmetlerinin yanı sıra atık su, katı atık, su temini ve çevre düzenleme çalışmalarının sürdürüldüğü; 13 bölgede 162 istasyonda su numunesi izleme çalışmalarının gerçekleştirildiği ifade edilmektedir. Ayrıca atık su arıtma ve katı atık düzenli depolama tesislerinin işletme verimliliklerinin takip edilmesi, kurumun çevresel altyapıya ilişkin faaliyetlerinin kapsamını göstermektedir.

Kurumun merkezi Ankara’da bulunmuş, faaliyetleri ise Türkiye’nin farklı bölgelerinde Bakanlar Kurulu tarafından özel çevre koruma bölgesi ilan edilen kara ve deniz alanlarında yürütülmüştür. Özel çevre koruma bölgelerinde gerçekleştirilen çalışmalarda yerel yönetimler, valilikler ve diğer kamu kurumlarıyla iş birliği yapılmıştır. Bölgelerin önemli bir bölümünün kıyı ve deniz alanlarından oluşması nedeniyle kurumun faaliyetleri kıyı turizmiyle de doğrudan ilişkili olmuştur. Kıyıların, koyların, sulak alanların ve deniz ekosistemlerinin korunması; turizm faaliyetlerinin çevresel etkilerinin yönetilmesi ve doğal kaynakların sürdürülebilir kullanımının sağlanması açısından önem taşımıştır.

Kurumun faaliyet dönemi 8 Ağustos 2011 tarihli ve 648 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile sona ermiştir. Bu düzenlemeyle Özel Çevre Koruma Kurumu Başkanlığı kapatılmış, kurumun görev ve yetkilerinin Çevre ve Şehircilik Bakanlığının uygun görülen birimleri tarafından yürütülmesi öngörülmüştür. Aynı düzenleme kapsamında Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü oluşturulmuş ve özel çevre koruma bölgelerine ilişkin görevlerin önemli bir bölümü Bakanlık bünyesinde sürdürülmüştür. Böylece 1989 yılında bağımsız bir kamu kurumu niteliğinde oluşturulan özel çevre koruma yönetimi, 2011 yılından itibaren bakanlık teşkilatı içerisinde devam ettirilmiştir.