Köyceğiz-Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi, Muğla ili sınırları içerisinde Köyceğiz ve Ortaca ilçelerinin bir bölümünü kapsayan; göl, akarsu, sulak alan, kıyı, kumul, orman ve denizel ekosistemleri bir arada barındıran çok bileşenli bir doğal alan sistemidir. Bölge, 12 Haziran 1988 tarihli ve 88/13019 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile Özel Çevre Koruma Bölgesi olarak ilan edilmiş, 14 Nisan 2000 tarihli ve 2000/580 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile koruma alanının sınırları genişletilmiştir. Günümüzde yaklaşık 461,46 kilometrekarelik bir alanı kapsamaktadır.

Köyceğiz-Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi, tek bir doğal oluşumdan ziyade hidrolojik ve ekolojik açıdan birbirleriyle bağlantılı farklı ekosistemlerin oluşturduğu bir korunan alan niteliğindedir. Bölgenin temel hidrolojik unsuru Köyceğiz Gölü’dür. Göl, Dalyan kanalları aracılığıyla Akdeniz’e bağlanmakta ve tatlı su, kıyı ve denizel ortamlar arasında ekolojik süreklilik sağlamaktadır. Bu sistem içerisinde göl, kanal, sazlık, bataklık, kıyı ve denizel habitatların yanı sıra kızılçam ve sığla ormanları, maki ve frigana toplulukları, kumul alanları ve akarsu ekosistemleri bulunmaktadır.

Bölge, Muğla’nın güneybatısında, Köyceğiz ve Ortaca ilçeleri çevresinde konumlanmaktadır. Kuzeyde Sandras Dağları, batıda Marmaris, doğuda Ortaca ve Dalaman, güneyde ise Akdeniz kıyıları bulunmaktadır. Koruma alanının güncel idari kapsamı Köyceğiz ilçe merkezi ile ilçeye bağlı 14 mahalle ve Ortaca ilçesine bağlı beş mahalleden oluşmaktadır. Köyceğiz Gölü-Dalyan sistemi ile Akdeniz kıyıları, bölgenin hidrolojik ve ekolojik bütünlüğünü oluşturan temel coğrafi unsurlardır.

Köyceğiz Gölü, çevresindeki dağlık alanlardan gelen akarsularla beslenen ve doğal bir kanal sistemi aracılığıyla Akdeniz’e bağlanan bir göldür. Göl çevresinde alüvyal düzlükler ile kireçtaşı ve serpantinlerden oluşan jeolojik birimler görülmektedir. Bölgenin kuzeyinde yer alan Sandras Dağı 2.294 metre yüksekliğe ulaşırken gölün güneybatısındaki Ülemez (Evlemez) Tepesi yaklaşık 937 metre yüksekliğindedir. Yaklaşık 54 kilometrekare yüzölçümüne sahip Köyceğiz Gölü, başta Namnam, Kargıcak ve Yuvarlak Çay olmak üzere çeşitli akarsular tarafından beslenmektedir. Göl ile Akdeniz arasındaki Dalyan kanalları, küçük göller ve sazlık alanlarla birlikte özgün bir sulak alan ve kıyı ekosistemi meydana getirmektedir.

Bölgenin ekolojik özelliklerinin belirlenmesinde Köyceğiz Gölü-Dalyan kanal sistemi önemli bir rol oynamaktadır. Tatlı su ve denizel ortamların birbirine bağlanması, özellikle sucul canlıların yaşam döngüleri açısından işlevsel bir ekolojik koridor niteliğindedir. Sazlık ve bataklık alanlar ise başta su kuşları olmak üzere çok sayıda canlı türü için beslenme, barınma ve üreme habitatı oluşturmaktadır.

Köyceğiz-Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi’nin karakteristik ekosistemlerinden birini sığla (Liquidambar orientalis) ormanları oluşturmaktadır. Özellikle alüvyal alanlarda gelişen sığla ormanları, Güneybatı Anadolu’nun sınırlı yayılışa sahip doğal ekosistemleri arasında yer almaktadır. 2020-2022 yılları arasında gerçekleştirilen biyolojik çeşitlilik araştırmalarında bölgede 110 familyaya bağlı 470 cins ve 924 tür ve tür altı taksonun yanı sıra 85 karasal omurgasız taksonu ve 180 kuş türü tespit edilmiştir. Daha önce gerçekleştirilen araştırmalarda ise bölgede 81 endemik bitki türünün bulunduğu belirlenmiştir.

İztuzu Kumsalı, bölgenin öne çıkan kıyı ekosistemlerinden biridir. Kumsal, başta iribaş deniz kaplumbağası (Caretta caretta) olmak üzere deniz kaplumbağalarının üreme alanlarından biri olarak değerlendirilmektedir. Nil kaplumbağası (Trionyx triunguis) ve su samuru (Lutra lutra) da bölgenin önemli fauna unsurları arasında bulunmaktadır. Bu türlerin varlığı, kıyı, sulak alan ve tatlı su ekosistemlerinin korunmasının biyolojik çeşitlilik açısından önemini ortaya koymaktadır.

Köyceğiz-Dalyan bölgesinin doğal çevresi, tarihsel süreç içerisinde insan yerleşimleri ve ekonomik faaliyetlerle yakın ilişki içerisinde gelişmiştir. Bölgenin başlıca kültürel miras unsurlarından biri Dalyan kanallarının yakınında yer alan Kaunos Antik Kenti’dir. Antik kentin kaya mezarları, liman yapıları ve diğer arkeolojik kalıntıları, doğal peyzaj ile kültürel mirasın bir arada bulunduğu bir çevresel bütünlük meydana getirmektedir.

Dalyan’da geleneksel olarak gerçekleştirilen dalyan balıkçılığı, bölgenin doğal kaynakları ile yerel ekonomik faaliyetler arasındaki ilişkiye örnek oluşturmaktadır. Köyceğiz Gölü, Dalyan kanalları ve kıyı sisteminin sunduğu su ürünleri kaynakları, tarihsel olarak yöredeki geçim faaliyetlerinin şekillenmesinde etkili olmuştur. Günümüzde ise tarım, özellikle narenciye üretimi, balıkçılık ve turizm, bölgenin başlıca ekonomik faaliyetleri arasında yer almaktadır.

Köyceğiz-Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi, sahip olduğu doğal ve kültürel kaynaklar nedeniyle Muğla’nın önemli turizm alanlarından biridir. Dalyan’dan düzenlenen tekne turları aracılığıyla Köyceğiz Gölü, Dalyan kanalları ve İztuzu Kumsalı’na ulaşılabilmekte; kanal güzergâhı üzerinde bulunan Kaunos Antik Kenti’nin kaya mezarları ziyaret edilebilmektedir. Sultaniye Kaplıcaları ve çevresindeki termal kaynaklar ile çamur banyoları da bölgedeki rekreasyon faaliyetleri arasında bulunmaktadır.

Bölgede deniz turizminin yanı sıra doğa gözlemciliği, kuş gözlemciliği, fotoğrafçılık, tekne gezileri, yürüyüş ve kültür turizmi gibi farklı turizm türleri gerçekleştirilmektedir. Köyceğiz Gölü, Dalyan kanalları ve İztuzu Kumsalı’nın oluşturduğu doğal peyzaj, bölgenin doğa temelli turizm açısından önemini artırmaktadır. Bununla birlikte, özellikle yaz dönemlerinde ziyaretçi yoğunluğunun artması, doğal alanların taşıma kapasitesinin dikkate alınmasını ve turizm faaliyetlerinin koruma hedefleri doğrultusunda yönetilmesini gerekli kılmaktadır.

Bölgenin Özel Çevre Koruma Bölgesi statüsü, doğal ve kültürel kaynak değerlerinin korunması ile yerel ekonomik faaliyetlerin sürdürülebilirliği arasında bir denge oluşturulmasını amaçlamaktadır. Bu kapsamda biyolojik çeşitliliğin izlenmesi, habitatların korunması, deniz kaplumbağalarının üreme alanlarının korunması, su kalitesinin izlenmesi, biyolojik çeşitlilik araştırmalarının yürütülmesi ve koruma amaçlı planlama çalışmaları gerçekleştirilmektedir.

Köyceğiz Gölü ve Dalyan kanallarında gerçekleştirilen tekne faaliyetleri de çeşitli düzenlemelere tabi tutulmaktadır. 1992’de yürürlüğe giren Köyceğiz Gölü ve Dalyan Kanallarında Çalışacak Taşıma Araçları Yönetmeliği ile taşıma araçlarının teknik özellikleri, göl ve kanallardaki trafik düzeni ve denetim esasları belirlenmiştir. Bunun yanı sıra sucul ekosistem üzerindeki çevresel baskıların azaltılması amacıyla göl ve kanallarda elektrikli ve hibrit motorlu teknelerin kullanımına yönelik çalışmalar yürütülmektedir.

Köyceğiz-Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi’nde karşılaşılan başlıca çevresel sorunlar arasında habitat parçalanması, hidrolojik rejimde meydana gelen değişimler, tarımsal alanların genişlemesi, yapılaşma, turizm faaliyetlerinin oluşturduğu baskılar, kirlilik ve yoğun ziyaretçi kullanımı bulunmaktadır. Özellikle sığla ormanları ile sulak alanlar arasındaki ekolojik bağlantının korunması, bölgenin ekolojik bütünlüğünün ve biyolojik çeşitliliğinin devamlılığı açısından önem taşımaktadır. Tarımsal faaliyetlerin genişlemesi ve doğal alanlar üzerindeki yapılaşma baskısı, habitatların parçalanmasına ve ekosistem bütünlüğünün zayıflamasına neden olabilmektedir.

Dalyan kanallarındaki tekne trafiği de su kalitesi, gürültü düzeyi, kıyı habitatları ve sucul canlılar üzerinde baskı oluşturabilecek faktörler arasında değerlendirilmektedir. İztuzu Kumsalı’nda ise deniz kaplumbağalarının üreme dönemlerinde ziyaretçi hareketlerinin ve yapay ışık kaynaklarının sınırlandırılması gibi koruma uygulamaları gerçekleştirilmektedir. Bölgenin planlama ve yönetim yaklaşımında düzensiz yapılaşmanın önlenmesi, geleneksel ekonomik faaliyetlerin sürdürülmesi ve doğal kaynakların korunmasıyla uyumlu ekoturizm ve kırsal turizm faaliyetlerinin geliştirilmesi öne çıkmaktadır.

Köyceğiz-Dalyan Özel Çevre Koruma Bölgesi, sulak alan, orman, kıyı ve denizel ekosistemlerin hidrolojik ve ekolojik bağlantılar içerisinde bulunduğu; doğal kaynakların yanı sıra geleneksel üretim faaliyetleri, arkeolojik miras ve turizm kullanımının aynı coğrafi sistem içerisinde yer aldığı önemli bir korunan alan niteliğindedir. Bölgenin sürdürülebilirliği açısından doğal ekosistemlerin ekolojik bütünlüğünün korunması, yerel ekonomik faaliyetlerin çevresel kapasite dikkate alınarak sürdürülmesi ve turizm faaliyetlerinin koruma hedefleriyle uyumlu biçimde yönetilmesi temel önem taşımaktadır.