Fethiye-Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi, Muğla’nın Fethiye ilçesi sınırları içerisinde yer alan ve kara, kıyı ve deniz ekosistemlerini bir arada barındıran geniş kapsamlı bir korunan alandır. Bölge, 12 Haziran 1988 tarihli ve 88/13019 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile tespit ve ilan edilmiş, karar 5 Temmuz 1988 tarihli ve 19863 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanmıştır. Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü kayıtlarına göre bölgenin yüzölçümü 805,37 km²’dir. Fethiye ve Göcek körfezleri ile bunların çevresindeki kara ve kıyı alanlarını kapsayan bölge, sahip olduğu doğal kaynakların yanı sıra tarihî ve kültürel değerleri bakımından da önem taşımaktadır.

Fethiye-Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi, birbirleriyle ekolojik açıdan ilişkili kıyı, deniz, orman, maki, dere, delta, koy ve ada ekosistemlerinden oluşmaktadır. Bölgenin başlıca doğal özelliklerinden biri, Akdeniz kıyı ekosistemleri ile karasal ekosistemlerin kısa mesafeler içerisinde bir arada bulunmasıdır. Kıyı kuşağında maki toplulukları ve tarımsal alanlar görülürken yüksek kesimlerde kızılçam, karaçam ve sedir ormanları bulunmaktadır. Dere yatakları, deltalar ve taban suyunun yüksek olduğu alanlar ise sığla-günlük (Liquidambar orientalis) toplulukları açısından önem taşımaktadır.

Bölge, Muğla ilinin güney kesiminde, Teke Yarımadası’nın batı bölümünde yer almaktadır. Fethiye yerleşimi Mendos Dağı’nın eteklerinde ve Fethiye Körfezi’nin doğu kesiminde; Göcek ise Göcek Körfezi çevresinde gelişmiştir. Koruma alanı içerisinde Fethiye ilçe merkezi ile Göcek, Ölüdeniz, Çiftlik, Çamköy ve Karaçulha gibi yerleşim alanları bulunmaktadır. Bölgenin coğrafi konumu, kıyı alanları ile iç kesimler arasında doğal, ekonomik ve turistik ilişkilerin gelişmesine olanak sağlamaktadır.

Fethiye-Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi, kıyı ve denizel peyzaj özellikleri bakımından da dikkat çekmektedir. Fethiye Körfezi’nin batı ve kuzeybatı kesimlerinde çok sayıda koy, ada ve yarımada bulunmaktadır. Yörede “On İki Adalar” olarak adlandırılan adalar grubu da bölgenin karakteristik kıyı peyzaj unsurları arasında yer almaktadır. Göcek Körfezi ise korunaklı koyları ve adaları sayesinde yat turizmi ve Mavi Yolculuk faaliyetlerinin yoğunlaştığı önemli bir kıyı alanıdır.

Bölgenin jeomorfolojik görünümünde kıyı alanları ile dağlık kütlelerin kısa mesafelerde birbirini takip etmesi belirleyici olmaktadır. Fethiye Körfezi çevresindeki alçak ve düz alanlar, bunların gerisinde yükselen dağlık kütleler, vadiler ve alüvyal düzlükler bölgenin karakteristik peyzajını oluşturmaktadır. Babadağ ve çevresindeki yüksek alanlar kıyı kuşağı üzerinde belirgin bir topografik unsur oluştururken vadiler ve alüvyal düzlükler yerleşme ve tarımsal faaliyetlerin yoğunlaştığı alanlardır. Kıyı çizgisinin koylar, yarımadalar ve adalarla parçalı bir yapı göstermesi, bölgenin doğal ve görsel peyzaj değerini artırmaktadır.

Fethiye-Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi’nin koruma değerlerinin başında biyolojik çeşitlilik gelmektedir. Karasal ekosistemlerde maki ve orman topluluklarının yanı sıra dere ve sulak alan çevrelerinde farklı bitki toplulukları bulunmaktadır. Sığla-günlük ormanları özellikle dere yatakları, deltalar ve taban suyunun yüksek olduğu alanlarda yoğunlaşmaktadır. Göcek, İnlice, Küçük Kargı, Yanıklar ve Günlükbaşı çevresi, sığla-günlük topluluklarının bulunduğu önemli alanlar arasındadır. Bölgenin fauna çeşitliliği içerisinde göcek kara semenderi (Lyciasalamandra fazilae) gibi endemik türler de bulunmaktadır.

Kıyı ve deniz ekosistemleri, bölgenin biyolojik çeşitlilik bakımından taşıdığı önemin diğer önemli boyutunu oluşturmaktadır. Fethiye-Göcek kıyı ve deniz alanlarında gerçekleştirilen biyolojik çeşitlilik araştırmalarında, 5-55 metre derinlikler arasında 1.225 denizel tür tespit edilmiştir. Araştırmalarda Bern ve Barselona sözleşmeleri ile IUCN kriterleri kapsamında koruma statüsüne sahip 40 türün belirlenmiş olması, bölgenin denizel biyolojik çeşitlilik açısından önemini ortaya koymaktadır. Denizel alanlarda Caretta caretta (iribaş deniz kaplumbağası) ve Chelonia mydas (yeşil deniz kaplumbağası) gibi koruma altındaki türlerin yanı sıra Akdeniz foku (Monachus monachus) ve yunus (Tursiops truncatus) gibi deniz memelileri de kaydedilmiştir. Fethiye Kumsalı ise deniz kaplumbağalarının üreme alanları arasında yer almaktadır.

Fethiye ve çevresi tarih boyunca farklı uygarlıkların etkisi altında kalmış ve özellikle Likya kültür bölgesinin önemli merkezlerinden biri olmuştur. Fethiye’nin antik dönemdeki adı Telmessos olup kentte kaya mezarları ve Telmessos Tiyatrosu gibi tarihî kalıntılar bulunmaktadır. Bölgenin Likya kentleri arasındaki ulaşım ve deniz bağlantıları bakımından taşıdığı önem, tarihî ve arkeolojik kalıntılar aracılığıyla günümüzde de izlenebilmektedir. Koruma alanı içerisinde veya yakın çevresinde bulunan Kayaköy, Gemile Adası, Tersane Adası ve çeşitli antik yerleşim ve kalıntılar, doğal çevre ile kültürel mirasın birlikte değerlendirilmesini gerekli kılan başlıca unsurlardır.

Göcek Körfezi de doğal liman niteliğindeki yapısı nedeniyle tarih boyunca kıyı kullanımının yoğunlaştığı alanlardan biri olmuştur. Günümüzde körfezin bu özelliği büyük ölçüde yat turizmi ve rekreasyon faaliyetleri kapsamında değerlendirilmektedir. Böylece bölgenin tarihsel süreçteki kıyı kullanım özellikleri ile günümüzdeki turizm faaliyetleri arasında mekânsal ve işlevsel bir süreklilik ortaya çıkmıştır.

Fethiye-Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi, sahip olduğu doğal ve kültürel kaynaklar nedeniyle deniz turizmi, doğa turizmi ve macera turizmi açısından önemli bir destinasyon niteliğindedir. Göcek Körfezi’nin korunaklı koyları, adaları ve doğal limanları yat turizminin gelişmesinde etkili olmuş; Göcek, Mavi Yolculuk ve yatçılık faaliyetleri açısından ulusal ve uluslararası ölçekte tanınan bir merkez hâline gelmiştir. Fethiye’den gerçekleştirilen tekne turları ve Göcek çevresindeki koylara yönelik deniz ulaşımı da bölgedeki turizm hareketliliğinin önemli unsurları arasındadır.

Ölüdeniz ve çevresi, plaj ve deniz turizminin yanı sıra yamaç paraşütü, yürüyüş ve diğer doğa temelli rekreasyon faaliyetleri bakımından öne çıkmaktadır. Babadağ, yamaç paraşütü faaliyetleri açısından uluslararası ölçekte tanınan bir merkezdir. Fethiye çevresinden geçen Likya Yolu güzergâhları yürüyüş ve trekking faaliyetlerine olanak sağlarken koylar ve ormanlık alanlar doğa yürüyüşü, yüzme, dalış, kano ve günübirlik rekreasyon faaliyetlerinde kullanılmaktadır. Bu çeşitlilik, Fethiye-Göcek’in deniz, doğa, macera ve kültür turizmi türlerinin bir arada geliştiği çok işlevli bir turizm alanı niteliği kazanmasını sağlamıştır.

Fethiye-Göcek’in özel çevre koruma bölgesi olarak ilan edilmesindeki temel amaç, bölgenin doğal, ekolojik ve kültürel değerlerinin korunması ile insan faaliyetlerinin bu değerlerle uyumlu biçimde sürdürülmesini sağlamaktır. Bölgenin yönetimi ve planlama süreçleri, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğünün görev ve yetki alanı içerisindedir. Genel Müdürlük tarafından özel çevre koruma bölgelerinin sınırlarının belirlenmesi, yönetimi ve planlanmasının yanı sıra biyolojik çeşitliliğin araştırılması ve izlenmesine yönelik çalışmalar yürütülmektedir. Bu çalışmalar, doğal kaynakların korunması ile kullanımının dengelenmesine yönelik koruma politikalarının bilimsel veriler temelinde geliştirilmesine katkı sağlamaktadır.

Fethiye-Göcek’te kara ve denizel biyolojik çeşitliliğin belirlenmesine yönelik araştırmaların yanı sıra deniz ekosistemlerinin izlenmesi, tür ve habitatların korunması, kıyı alanlarının sürdürülebilir kullanımı ve mekânsal planlama çalışmaları gerçekleştirilmektedir. Denizel biyolojik çeşitlilik araştırmaları kapsamında, koylar ve adalar da dâhil olmak üzere yaklaşık 345 km² büyüklüğündeki kıyı ve deniz alanında çalışmalar yürütülmüştür. Bu araştırmalar, bölgedeki denizel ekosistemlerin mevcut durumunun ortaya konulması ve koruma yönetimine yönelik bilimsel verilerin oluşturulması açısından önem taşımaktadır.

Bununla birlikte Fethiye-Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi, doğal kaynakların korunması ile yoğun turizm ve yerleşim faaliyetlerinin aynı coğrafi alanda gerçekleştiği bir korunan alan niteliğindedir. Fethiye ve Göcek çevresinde nüfus artışı, ikinci konut ve turizm amaçlı yapılaşma, ulaşım altyapısının gelişmesi, yat ve tekne trafiğinin yoğunlaşması ve kıyı alanlarının kullanımındaki artış, koruma-kullanma dengesinin sağlanması açısından başlıca sorun alanlarını oluşturmaktadır. Bölgedeki kentleşme sürecini ele alan araştırmalar da özel çevre koruma statüsüne rağmen zaman içerisinde doğal alanlar üzerindeki yapılaşma baskısının arttığını ortaya koymaktadır.

Denizel alanlarda yoğun tekne kullanımı, atıkların yönetimi, demirleme faaliyetleri, kıyı ve deniz kirliliği ile egzotik türlerin yayılması da ekolojik açıdan izlenmesi gereken başlıca konular arasındadır. Gerçekleştirilen biyolojik çeşitlilik araştırmalarında 93 egzotik türün tespit edilmiş olması, denizel ekosistemlerin korunmasında yalnızca kıyıdaki yapılaşma baskısının değil, denizcilik faaliyetleri ve biyolojik istilaların da dikkate alınması gerektiğini göstermektedir.

Fethiye-Göcek Özel Çevre Koruma Bölgesi’nde sürdürülebilir turizmin geliştirilmesi, turizm faaliyetlerinin doğal ve ekolojik taşıma kapasitesiyle uyumlu hâle getirilmesine, kıyı ve deniz ekosistemlerinin korunmasına, yapılaşma baskısının kontrol altında tutulmasına ve yerel paydaşların koruma ve planlama süreçlerine katılımının güçlendirilmesine bağlıdır. Bu yönüyle Fethiye-Göcek, doğal ve kültürel kaynakların turizm faaliyetleri aracılığıyla ekonomik değere dönüştürülmesi ile söz konusu kaynakların uzun vadeli korunması arasındaki ilişkinin birlikte ele alınması gereken önemli korunan alanlardan biridir.