Maddeye katkıda bulunan yazarlar:
-
2025
Çaykama çalkalamadan türetilmiş bir sözcüktür. Çaykama basit ama lezzetli bir tepsi böreği olarak kabul edilebilir. İç harcı Milas otlu böreği ile aynıdır. Genellikle doğadan toplanan otlar pazarda da satılmaktadır. Köremen, iğnelik, gelincik, sığırdili, labada, turna dili, kuş yüreği ve dalgan gibi yabani otların yanı sıra ıspanak, kişkincik, maydanoz, soğan, dereotu, pazı gibi otlar kullanılmaktadır Sadece hamur yönünden farklılık bulunmaktadır. Hamur klasik börek hamurları gibi değil bir tür bulamaç şeklindedir. Bütün otlar yıkandıktan sonra bezler arasında kurutulur doğranır ve içerisine kırktokmak peyniri, zeytinyağı eklenerek karıştırılır. Hamurun içerisine has un, mısır unu, biraz tuz ve su ilavesi ile bulamaç kıvamında hazırlanır. Tepsi zeytinyağı ile yağlanır. Hamurun yarısı tepsiye yayılır üzerine hazırlanan otlar yerleştirilerek tekrar hamur ile kaplanır. Önceden ısıtılmış fırında kızarana kadar pişirilir (Şanlıdağ ve Tokat 2015: 235).
Türk Patent Kurumu, 07.09.2022 tarihli No:1211 ile Fırıncılık ve pastacılık mamulleri, hamur işleri, tatlılar kategorisinde Milas Çaykaması adı ve Mahreç işareti ile tescillemiştir.
Referanslar
https://ci.turkpatent.gov.tr/cografi-isaretler/detay/4672, (Erişim tarihi: 25. 02. 2025); https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/13dfb721-f3cd-487c-b9a3-0230371dd8c1.pdf, (Erişim tarihi: 25. 02. 2025); Şanlıdağ, H.Ş. ve Tokat, M. (2015). Arap Saçından Telturlamaya Milas Yemek Kültürü. İzmir: Milas Belediye Kültür Yayınları, No: 25.
Ayrıntılı bilgi için bakınız
https://ci.turkpatent.gov.tr/cografi-isaretler/detay/4672, (Erişim tarihi: 25. 02. 2025); https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/13dfb721-f3cd-487c-b9a3-0230371dd8c1.pdf, (Erişim tarihi: 25. 02. 2025); Şanlıdağ, H.Ş. ve Tokat, M. (2015). Arap Saçından Telturlamaya Milas Yemek Kültürü. İzmir: Milas Belediye Kültür Yayınları, No: 25.
Sanal Gezinti / İnternet Adresi
https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/13dfb721-f3cd-487c-b9a3-0230371dd8c1.pdf
-
2026
Milas Çaykaması, Muğla’nın Milas ilçesine özgü, yöresel otlar ve çökelek peyniriyle hazırlanan iç harcın yufka açılmadan hamur katmanları arasına yerleştirilmesiyle yapılan geleneksel bir börektir. Bölgenin bitkisel ürün çeşitliliğini ve zeytinyağı kullanımını yansıtan ürün, Milas’ın yerel mutfak kültürü içerisinde önemli bir yere sahiptir. İlçede çaykamanın yanı sıra tepsi böreği, vekilharç, bulgur böreği, pirinçleme dökmesi ve katmerli börek gibi hamur işleri de hazırlanmaktadır.
Yemeğin tarihsel ortaya çıkışına ilişkin kesin bir tarih veya ilk tarif kaydı belirlenememektedir. Bununla birlikte çaykama, yöresel mutfak kültürünün bir parçası olarak ev içi yemek hazırlama pratikleriyle ilişkilendirilmektedir. Hazırlama bilgisinin kuşaklar arasında aktarılması, yerel bitkilerin mutfakta değerlendirilmesi geleneğinin sürdürülmesi bakımından önem taşımaktadır.
İngilizce tanıtımlarda yemeğin yerel adı korunarak “Milas Çaykama pastry” gibi açıklayıcı ifadeler kullanılmaktadır. “Milas herb pastry” karşılığı da ürünün otlu bir hamur işi olduğunu açıklamak amacıyla kullanılabilir. Ancak bu tür çeviriler, ürünün tescilli Türkçe adının yerine geçen resmî adlandırmalar olarak değerlendirilmemelidir. MİTSO
Milas Çaykaması’nın temel bileşenlerini hamur, yöresel bitkilerle hazırlanan iç harç ve üst yüzeyine sürülen karışım oluşturmaktadır. Hamurunda buğday unu, mısır unu, yoğurt, yumurta, zeytinyağı, tuz ve su kullanılmaktadır. İç harçta çökelek peyniriyle birlikte ıspanak, pazı, maydanoz, dereotu, pancar yaprağı, taze soğan, pırasa ve marul gibi sebze ve yeşillikler yer almaktadır. Kişkincik, kapçık, dalgan, kuşyüreği, köremen, labada ve kerdime gibi yöresel adlarla bilinen bitkiler de ürünün bitkisel bileşenleri arasındadır. MİTSO
Otların çeşidi ve oranı, böreğin lezzetini ve dokusunu etkileyen unsurlardandır. Zeytinyağı ise hamurun, iç harcın ve üst yüzey karışımının hazırlanmasında kullanılmaktadır. Tescilli ürünün üretiminde coğrafi işaretli Milas Zeytinyağı esas alınmaktadır. Bu özellik, çaykamanın ilçenin zeytincilik geleneğiyle bağlantısını güçlendirmektedir.
Hazırlık aşamasında otlar ayıklanır, yıkanır ve doğranır; çökelek peyniri, tuz ve zeytinyağıyla karıştırılır. Hamur için buğday unu ve mısır ununa yoğurt, yumurta, zeytinyağı, tuz ve ılık su eklenir. Hazırlanan hamur bir süre dinlendirilir.
Tepsi, zeytinyağı ve tereyağıyla yağlanır. Hamurun yarısı tabana yayılır ve iç harç üzerine eşit biçimde dağıtılır. Kalan hamur suyla seyreltilerek harcın üzerine yayılır. Son olarak kaynatılmış taze sütten alınan kaymak ile zeytinyağının çırpılmasıyla hazırlanan karışım üst yüzeye sürülür.
Milas Çaykaması’nın yufka açılmadan hazırlanması, onu ince yufkaların üst üste yerleştirildiği böreklerden ayırmaktadır. Hamurun tepsiye yayılan kıvamı, iç harçla ilişkisi ve yüzeyine sürülen kaymaklı karışım, ürünün hazırlanışını belirleyen özelliklerdir. Evlerde farklı uygulamalar bulunabilmekle birlikte, coğrafi işaretli ürünün üretiminde sicilde tanımlanan yöntem esas alınmaktadır.
Böreğin temel pişirme yöntemi fırınlamadır. Coğrafi işaret sicilinde, önceden 200 °C’ye ısıtılmış fırında üst yüzeyi kızarıncaya kadar 35–40 dakika pişirilmesi belirtilmektedir. Böylece hamur ile otlu iç harç birlikte pişmekte ve yüzeyde kızarmış bir tabaka oluşmaktadır. ci.turkpatent.gov.tr
Milas Çaykaması, fırından çıkarılıp soğuduktan sonra dilimlenerek servis edilmektedir. Sicilde 10 × 10 santimetrelik dilimler hâlinde, süzme yoğurt veya ayran eşliğinde sunulması belirtilmektedir. Kahvaltıda, ara öğünlerde veya ana öğüne eşlik eden bir hamur işi olarak tüketilmesi mümkündür. Tüketim zamanı ve sunum ortamı, aile alışkanlıklarına ve işletmelerin uygulamalarına göre değişebilmektedir.
Çaykama, Milas yöresel mutfağının tanıtılmasında kullanılan yemeklerden biridir. Yöresel yemeklerin kültürel miras niteliği, tariflerinin korunmasının yanı sıra üretimde kullanılan malzemelerin ve hazırlama bilgilerinin aktarılmasıyla da ilişkilidir. Çaykama bu açıdan, yenilebilir yabani otların mutfakta değerlendirilmesini ve yerel ürünlerle yemek hazırlama geleneğini temsil eden örneklerden biri olarak ele alınabilir.
Böreğin yalnızca belirli bir bayram, tören veya ritüel kapsamında tüketildiğini gösteren yeterli bilgi bulunmamaktadır. Bu nedenle çaykamayı özel günlerle sınırlı bir yemek olarak tanımlamak yerine, yöresel beslenme kültürünün bir parçası olarak değerlendirmek daha uygundur.
Çaykama adıyla hazırlanan ev tariflerinde kullanılan otlar, hamurun kıvamı ve katmanların hazırlanma biçimi değişebilmektedir. Bazı tariflerde arapsaçı gibi farklı otlara da yer verilmektedir. Bu çeşitlilik, yerel ve mevsimsel ürünlerden yararlanma geleneğini yansıtmaktadır. Bununla birlikte ev tariflerindeki değişiklikler ile coğrafi işaret sicilinde tanımlanan Milas Çaykaması’nın üretim koşulları birbirinden ayrılmalıdır. mutfaksirlari.com
Milas Çaykaması, Milas Ticaret ve Sanayi Odasının 27 Temmuz 2021 tarihli başvurusu sonucunda Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından yedi Eylül 2022 tarihinde, 1211 tescil numarasıyla mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Ürün, “fırıncılık ve pastacılık mamulleri, hamur işleri, tatlılar” grubunda yer almaktadır. ci.turkpatent.gov.tr Sicilde coğrafi sınır Milas ilçesi olarak belirlenmiş ve üretimin bütün aşamalarının bu sınırlar içinde gerçekleştirilmesi öngörülmüştür.
Milas Çaykaması ile Milas Tepsi Böreği, ayrı coğrafi işaret tescillerine sahip ürünlerdir. Her ikisinde de yöresel otlar, çökelek peyniri ve zeytinyağı kullanılabilmekle birlikte hamur bileşimleri ve hazırlama yöntemleri farklıdır. Milas Tepsi Böreği ince açılmış yufkalarla hazırlanırken Milas Çaykaması’nda hamur doğrudan tepsiye yayılmaktadır. Bu nedenle adlarının birbirinin yerine kullanılması, ürünlerin ayırt edici özelliklerinin anlaşılmasını güçleştirebilir.
Milas mutfağının yöresel yemekleri, ilçenin gastronomi turizmi potansiyelinin bileşenleri arasında yer almaktadır. Çaykama, ziyaretçilere bölgeye özgü malzemeleri ve hazırlama yöntemlerini tanıtmak açısından değerlendirilebilecek ürünlerden biridir. Ticari işletmelerde üretildiğine ve yöresel tanıtım çalışmalarında kullanıldığına ilişkin kayıtlar bulunmaktadır. Ancak işletmelerdeki yaygınlığı, üretim miktarı ve turistik tüketim içindeki payının belirlenmesi için kapsamlı ve güncel verilere ihtiyaç vardır. MİTSO
Milas Çaykaması, ilçenin ot çeşitliliğini, hamur işi geleneğini ve yerel tarımsal ürünlerin mutfakta değerlendirilmesini bir araya getirmektedir. Hazırlama bilgisinin kuşaklar arasında aktarılması, yöresel malzemelerin korunması ve tescilli üretim özelliklerinin sürdürülmesi, ürünün gastronomik miras içerisindeki yerinin korunmasına katkı sağlayabilir.
Referanslar
Milas Ticaret ve Sanayi Odası (2017, 28 Ağustos). MİTSO’nun “Milas Ekonomisinin Öncüleri” Ödül Töreninde Konuklara Milas Düğün Yemekleri İkram Edildi, https://mitso.org.tr/mitsonun-milas-ekonomisinin-onculeri-odul-toreninde-konuklara-milas-dugun-yemekleri-ikram-edildi/; Şat, R. (2024). Kültürel Miras Açısından Yöresel Yemeklerin İncelenmesi: Muğla Düğün Yemekleri Örneği, Turizm ve İşletme Bilimleri Dergisi, 4 (2): 279–302; T.C. Milas Kaymakamlığı (t.y.). Milas’ın Tarihçesi (Milas Yemek Kültürü bölümü), https://www.milas.gov.tr/milasin-tarihcesi; T.C. Muğla İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü (t.y.). Ne Yenir?, https://mugla.ktb.gov.tr/TR-296593/ne-yenir.html; Türk Patent ve Marka Kurumu (2018). Milas Tepsi Böreği: Coğrafi İşaret Sicil Belgesi (Tescil No: 395), https://ci.turkpatent.gov.tr/Files/GeographicalSigns/395.pdf, (Erişim tarihi: 9 Ekim 2026).
