Karaburun-Ildır Körfezi Özel Çevre Koruma Bölgesi, İzmir ili sınırları içerisinde Karaburun Yarımadası ile Ildır Körfezi’nin kara ve deniz alanlarını kapsayan korunan alandır. Bölge, 14 Mart 2019 tarihli ve 823 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile özel çevre koruma bölgesi olarak tespit ve ilan edilmiş, karar 15 Mart 2019 tarihli ve 30715 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Toplam 946,57 kilometrekare yüzölçümüne sahip bölgenin 435,93 kilometrekarelik kısmı karasal, 510,64 kilometrekarelik kısmı ise denizel alandan oluşmaktadır. Bölge, idari açıdan Karaburun, Çeşme ve Urla ilçeleriyle ilişkilidir.

Karaburun-Ildır Körfezi Özel Çevre Koruma Bölgesi, karasal ve denizel ekosistemlerin bir arada bulunduğu bir korunan alan niteliğindedir. Karaburun Yarımadası’nın kıyı kesimlerinde koy, burun, kayalık kıyı, mağara ve adalardan oluşan farklı jeomorfolojik oluşumlar bulunmaktadır. Karasal alanlarda Akdeniz iklim koşullarına bağlı olarak maki ve frigana toplulukları ile kızılçam (Pinus brutia) ormanları yayılış göstermektedir. Kermes meşesi (Quercus coccifera) de bölgenin karakteristik maki elemanları arasında yer almaktadır. Denizel alanda ise farklı derinlik ve substrat özelliklerine sahip habitatlar bulunmaktadır.

Bölgenin koruma statüsünün belirlenmesinde biyolojik çeşitlilik değerleri önemli bir yere sahiptir. Karaburun Yarımadası ve çevresinde gerçekleştirilen biyolojik çeşitlilik araştırmalarında flora ve fauna unsurlarına ilişkin veriler derlenmiş, arazi çalışmaları sonucunda daha önce bölge için kayıt altına alınmamış türler belirlenmiştir. 2019-2022 yılları arasında yürütülen araştırmalarda karasal ve denizel ekosistemlerin biyolojik çeşitliliği birlikte değerlendirilmiştir. Denizel biyolojik çeşitlilik araştırmaları kapsamında deniz memelileri, balıklar, köpek balıkları, vatozlar ve yabancı türler incelenmiş; ayrıca adaların biyolojik özellikleri ile deniz çayırları, deniz mağaraları ve korallijen habitatları belirlenerek haritalandırılmıştır. Araştırmalar kapsamında taş mercan olarak bilinen Cladocora caespitosa türünün de bölgede bulunduğu tespit edilmiştir.

Karaburun-Ildır Körfezi’nin korunmasında deniz memelileri arasında yer alan Akdeniz foku (Monachus monachus) özel bir konuma sahiptir. Tür, IUCN Kırmızı Liste kategorilerine göre “kritik tehlikede” (Critically Endangered) olarak değerlendirilmektedir. Karaburun Yarımadası’nın kayalık kıyıları ve kıyı mağaraları, Akdeniz fokunun barınma, dinlenme ve üreme faaliyetleri açısından kullandığı habitatlar arasında yer almaktadır. Bu nedenle kıyı alanlarının doğal morfolojisinin korunması ve insan faaliyetlerinin hassas habitatlar üzerindeki etkisinin sınırlandırılması, türün yaşam alanlarının devamlılığı açısından koruma yönetiminin temel unsurlarından biri olarak değerlendirilmektedir. Bölgeye ilişkin planlama çalışmalarında da Akdeniz foku yaşam alanlarının korunmasına yönelik hükümler yer almaktadır.

Bölgenin doğal özelliklerinin yanı sıra tarihsel ve kültürel çevre değerleri de bulunmaktadır. Karaburun Yarımadası ve Ildır Körfezi çevresi, antik dönemlerden itibaren yerleşim ve denizcilik faaliyetlerinin gerçekleştirildiği bir coğrafyadır. Ildır yerleşimi yakınında bulunan Erythrai Antik Kenti, bölgenin arkeolojik mirasının başlıca unsurlarından biridir. Karaburun Yarımadası’nda günümüzde balıkçılık, zeytincilik, küçükbaş hayvancılık, narenciye ve nergis yetiştiriciliği gibi tarımsal ve kırsal ekonomik faaliyetler sürdürülmektedir. Hurma zeytini ve nergis başta olmak üzere yöreyle özdeşleşen bazı tarımsal ürünler, bölgenin geleneksel üretim yapısının unsurlarını oluşturmaktadır.

Turizm açısından bölgenin temel kaynaklarını kıyı ve deniz ekosistemleri, doğal peyzaj özellikleri, kırsal alanlar ve kültürel miras unsurları oluşturmaktadır. Kıyı kullanımı, yüzme, dalış, tekne gezileri, doğa yürüyüşleri, su altı gözlemciliği ve kırsal turizm gibi faaliyetler bölgedeki turizm ve rekreasyon kullanımları arasında yer almaktadır. Bununla birlikte bölgenin özel çevre koruma statüsü, turizm faaliyetlerinin doğal ve kültürel kaynakların korunması amacıyla planlanmasını gerektirmektedir. Özellikle Akdeniz foku habitatları, deniz çayırları, deniz mağaraları ve diğer hassas denizel ekosistemlerde insan faaliyetlerinin ekolojik etkilerinin dikkate alınması gerekmektedir.

Karaburun-Ildır Körfezi Özel Çevre Koruma Bölgesi’nin yönetimi, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Bölgenin ilanından sonra doğal kaynakların ve biyolojik çeşitlilik unsurlarının belirlenmesi amacıyla çeşitli araştırma ve izleme çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalar kapsamında karasal ve denizel ekosistemlere ilişkin bilimsel veriler oluşturulmuş, hassas habitatların belirlenmesine yönelik çalışmalar yapılmıştır. Bölgeye ilişkin 1/25.000 ölçekli Nazım İmar Planı 14 Kasım 2024 tarihinde onaylanmıştır. Planlama çalışmalarında doğal alanlar, tarım alanları, sit alanları, Akdeniz foku yaşam alanları ve diğer koruma statüleri birlikte değerlendirilmiştir.

Özel çevre koruma bölgesinin yönetiminde temel yaklaşım, doğal kaynakların korunması ile mevcut ve planlanan kullanımlar arasındaki ilişkinin sürdürülebilirlik ilkeleri doğrultusunda düzenlenmesidir. Kıyı alanlarında yapılaşma ve diğer fiziksel müdahaleler, denizel habitatların kullanımı, turizm faaliyetleri, su ürünleri yetiştiriciliği ve enerji yatırımları gibi faaliyetlerin doğal çevre üzerindeki olası etkileri koruma ve planlama süreçlerinde dikkate alınmaktadır. Bunun yanı sıra atık su, katı atık ve deniz kirliliği gibi çevresel baskıların kontrol altında tutulması, özellikle kıyı ve deniz ekosistemlerinin bütünlüğünün korunması bakımından önem taşımaktadır.

Karaburun-Ildır Körfezi Özel Çevre Koruma Bölgesi, kara ve deniz ekosistemlerini birlikte içermesi, farklı habitat tiplerine sahip olması ve başta Akdeniz foku olmak üzere çeşitli canlı türleri için yaşam alanları barındırması nedeniyle koruma çalışmalarının yürütüldüğü alanlardan biridir. Bölgenin doğal, arkeolojik ve kırsal peyzaj değerlerinin birlikte ele alınması, turizm ve rekreasyon faaliyetlerinin koruma hedefleriyle uyumlu biçimde planlanması ve biyolojik çeşitliliğe ilişkin bilimsel izleme çalışmalarının sürdürülmesi, alan yönetiminin temel unsurları arasında bulunmaktadır.