Gastroanomi (Gastro-Anomie)
Beslenme ve Diyetetik Gıda Fransa
-
2026
Fransız sosyolog Claude Fischler, gastroanomi kavramını modern toplumlarda yemek düzeninin nasıl değiştiğini açıklamak üzere geliştirmiştir. Terim, gastronomi sözcüğüyle Émile Durkheim’ın toplumsal kuralların düzenleyici gücünü yitirmesini anlatmak için kullandığı anomi kavramı arasında bağ kurar. Fischler, Fransızca gastro-anomie adını verdiği bu durumu 1979’da Communications dergisinde ele almış, 1980’de Social Science Information dergisinde yayımlanan çalışmasında İngilizce gastro-anomy ifadesini kullanmıştır.
Yemek kültürü, hangi besinlerin yenilebilir sayıldığının yanı sıra nelerin bir öğün oluşturduğunu, hangi yemeklerin bir arada sunulduğunu ve sofranın kimlerle paylaşıldığını da belirler. Örneğin aile sofrasında öğle yemeğinin saati, sırası ve içeriği büyük ölçüde belliyken, gün içinde ayrı zamanlarda yemek yiyen kişiler bu kararları kendileri verir. Fischler’in dikkat çektiği değişim, ortak sofra düzeninin daha önce yanıtladığı soruların giderek bireyin seçimine bırakılmasıdır.
Gastroanomi, yemekle ilgili bütün kuralların ortadan kalkması anlamına gelmez. Aile alışkanlıkları, beslenme tavsiyeleri, reklamlar ve gündelik hayatın zaman baskısı, aynı öğün için farklı seçimleri özendirebilir. Örneğin bir yiyecek aile sofrasında alışılmış bir ikram, bir diyet programında ise kaçınılması önerilen bir besin olabilir. Seçenekler arttığında asıl belirsizlik, kişinin ne yiyebileceğinden çok, karar verirken hangi ölçüte öncelik vereceğidir. Bu bakımdan gastroanomi, yeni bir yiyeceği denemeye isteksizlik anlamındaki gıda neofobisinden ayrılır; kişinin iyi tanıdığı yiyecekler de birbiriyle çelişen beklentilere konu olabilir.
Gastronomi turizmi araştırmalarında kavram, ziyaretçilere yönelik yemek hizmetleri ile yerel sofra alışkanlıkları arasındaki ilişkiyi incelemek için kullanılabilir. Örneğin yalnızca belirli günlerde topluca yenen bir yemeğin restoranlarda yıl boyunca tek kişilik porsiyonlarla sunulması, o yemeğin ne zaman ve kimlerle paylaşıldığına ilişkin kuralların yerel halk için de değişip değişmediği sorusunu gündeme getirir. Menüdeki değişiklik tek başına gastroanomi göstergesi değildir. Kavramın açıklayıcı olduğu nokta, ortak ölçütlerin gündelik yemek seçimlerine ne ölçüde yön vermeye devam ettiğidir.
Referanslar
Aktaş, F. (2022). Creating Gastronomic Culture, Identity and Image Against Gastro-Anomie, Journal of Global Food Research, 1 (1): 42–48, https://jogfor.org/index.php/jogfor/article/view/5; Fischler, C. (1979). Gastro-nomie et gastro-anomie: Sagesse du corps et crise bioculturelle de l’alimentation moderne, Communications, 31: 189–210. DOI: 10.3406/comm.1979.1477; Fischler, C. (1980). Food Habits, Social Change and the Nature/Culture Dilemma, Social Science Information, 19 (6): 937–953. DOI: 10.1177/053901848001900603.
