Yağıbasan Medresesi (Tokat), Danişmendliler döneminde XII. yüzyılın ortalarında Melik Nizameddin Yağıbasan tarafından Tokat’ta inşa ettirilmiş olup, Niksar’daki medrese ile birlikte Anadolu’da kurulan ilk medreseler arasında yer almaktadır. Yapı, Tokat şehir merkezinde Sulusokak’ta, Takyeciler Camii’nin güneyinde konumlanmaktadır.

Medresenin ilk inşa kitabesi günümüze ulaşmamış olmakla birlikte, 1247 tarihli onarım kitabesi yapının Türkiye Selçuklu Sultanı II. Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde kapsamlı bir tamir gördüğünü göstermektedir. Söz konusu kitabe günümüzde Tokat Müzesi’nde parçalar hâlinde muhafaza edilmektedir.

Mimari açıdan kare planlı ve iki eyvanlı bir şemaya sahip olan yapı, Anadolu’da kapalı avlulu medrese tipinin erken örneklerinden biridir. Medresenin en dikkat çekici unsuru, yaklaşık 14 m çapındaki ana kubbenin ortasında yer alan 10 m genişliğindeki tepe açıklığıdır. Tromplarla geçiş sağlanan bu kubbe, avluyu tamamen örtmekte; ortadaki açıklık ise iç mekâna doğal ışık sağlayan bir aydınlık feneri işlevi görmektedir. Bu açıklığın altında, geçmişte gök cisimlerinin gözlemlenmesine imkân veren bir havuzun bulunduğu düşünülmektedir. Bu özellikler, yapının aynı zamanda bir rasathane işlevi de üstlenmiş olabileceğini düşündürmektedir.

Medresede eyvanlar arasında tonoz örtülü, dikdörtgen planlı mekânlar yer almakta olup bu birimler eğitim ve barınma amaçlı kullanılmıştır. Kuzey cephede bulunan ana giriş, sade bir açıklık şeklindedir. Yapı zemininin mevcut sokak kotunun yaklaşık 125 cm altında bulunması nedeniyle halk arasında “Çukur Medrese” olarak da adlandırılmaktadır. Bu durum, iç mekânda ısıl denge sağlayan bir mimari çözüm olarak değerlendirilmektedir.

Zaman içinde çeşitli tahribatlara uğrayan yapı, özgün dokusuna uygun olmayan onarımlar geçirmiş olsa da günümüze büyük ölçüde sağlam ulaşmıştır. Cumhuriyet döneminde farklı işlevlerle kullanılan medrese, bir süre demirhane ve depo olarak değerlendirilmiş; ön cephedeki bazı bölümler dükkânlara dönüştürülmüştür.

Yapı, Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından 2015 yılında başlatılan restorasyon çalışmalarının ardından 7 Ekim 2022 tarihinde “Türk-İslam Bilim Tarihi Müzesi” olarak yeniden işlevlendirilmiştir. Günümüzde müzenin işletmesi Tokat Belediyesi tarafından yürütülmektedir.

Restorasyon kapsamında medrese bünyesinde toplam 13 oda yeniden düzenlenmiştir. Bu birimler arasında Tokatlı Âlimler, Bilim Oyuncakları, Atmosfer, Bilimsel İcatlar, El-Bîrûnî, Pusula ve Usturlab, El-İdrîsî, Ölçü Aletleri ve El-Zehrâvî temalı sergi odaları ile Medrese Öğrenci Odası ve Dershane yer almaktadır. Bu mekânlarda döneme ait bilimsel araçlar, modeller, interaktif uygulamalar ve açıklayıcı panolar aracılığıyla ziyaretçilere kapsamlı bir sergileme sunulmaktadır.

Yapının güney ve batı cephelerinde yer alan iki ana eyvan simetrik bir düzen göstermektedir. Güney eyvanda medresenin banisi Melik Nizameddin Yağıbasan’a ait balmumu heykel, yapı maketi ve bölgeye özgü doğal unsurlar sergilenirken; batı eyvanı günümüzde kütüphane ve etkinlik alanı olarak kullanılmaktadır.

Yağıbasan Medresesi, günümüzde yalnızca bir müze olarak değil, aynı zamanda eğitim ve kültürel etkinliklerin gerçekleştirildiği dinamik bir mekân olarak işlev görmektedir. “Dersimiz Tokat” projesi kapsamında akademik etkinliklere ev sahipliği yapmakta; çocuklara ve ailelere yönelik kültürel ve sanatsal faaliyetler düzenlenmektedir. Geleneksel gölge oyunu gibi etkinlikler aracılığıyla yapı, geçmiş ile günümüz arasında kültürel bir köprü işlevi üstlenmektedir.

Sonuç olarak Yağıbasan Medresesi, erken dönem Anadolu medrese mimarisinin önemli örneklerinden biri olmasının yanı sıra, günümüzde bilim tarihi müzesi kimliğiyle eğitim, kültür ve turizm alanlarında işlevini sürdüren önemli bir kültürel miras unsurudur.