Turizm kaynaklı soylulaştırma, turizm yatırımlarının ve ziyaretçi odaklı tüketimin bir yerleşimin konut piyasasını, ticari işlevlerini ve toplumsal yapısını dönüştürmesiyle ilişkili bir kavramdır. Özellikle kentlerde incelenen bu süreç; taşınmazların değerlenmesi, konutların turistik kullanıma dönüştürülmesi, yerel ihtiyaçlara hizmet eden işletmelerin değişmesi ve yerleşik nüfus üzerinde yerinden edilme baskısının oluşmasıyla açıklanmaktadır. İngilizcede “tourism gentrification” olarak adlandırılmaktadır. Kavram, turizmin ekonomik büyümeye katkısının yanı sıra mekânın kullanımını ve farklı toplumsal grupların yerleşimde kalabilme koşullarını nasıl değiştirdiğini ele almaktadır.

Soylulaştırma, İngilizcedeki “gentrification” teriminin Türkçe karşılığıdır. Terim, İngiliz toplumundaki toprak sahibi seçkin kesimi ifade eden “gentry” sözcüğünden türetilmiştir. Sosyolog Ruth Glass, Londra’daki toplumsal ve mekânsal dönüşümü açıklamak üzere 1964 yılında yayımlanan London: Aspects of Change adlı eserin giriş bölümünde bu kavramı kullanmıştır. Glass’ın betimlediği süreçte, işçi sınıfının yaşadığı mahallelere daha yüksek gelirli grupların yerleşmesi, konutların dönüşmesi ve önceki sakinlerin yerinden edilmesi öne çıkmaktadır.

Turizm ile soylulaştırma arasındaki ilişkinin kavramsallaştırılmasında Kevin Fox Gotham’ın 2005 tarihli araştırması önemli bir yere sahiptir. Gotham, New Orleans’ın Vieux Carré olarak da bilinen French Quarter bölgesindeki yaklaşık yarım yüzyıllık dönüşümü incelemiştir. Çalışmada, orta sınıf bir mahallenin büyük ölçekli eğlence ve turizm işletmelerinin çoğalmasıyla daha varlıklı ve dışlayıcı bir alana dönüşmesi ele alınmıştır. Gelir düzeyleri ve taşınmaz değerlerindeki yükselişle birlikte artan kiraların, düşük gelirli sakinlerin ve Afro-Amerikan nüfusun bölgeden uzaklaşmasıyla ilişkisi değerlendirilmiştir.

Gotham, dönüşümü yalnızca turistlerin tercihleriyle açıklamak yerine gayrimenkul yatırımları, sermaye hareketleri ve turizmin büyümesi arasındaki bağlantıları vurgulamıştır. Bu yaklaşımda turistik tüketimin konut alanlarına yayılması ve ticari yapının yeniden düzenlenmesi birlikte incelenmektedir. Konutların otel veya kısa süreli kiralık konaklama birimine dönüşmesi, yerel ihtiyaçlara hizmet eden işletmelerin yerini ziyaretçilere yönelik işletmelerin alması ve taşınmazlardan beklenen gelirlerin yükselmesi, bu sürecin farklı görünümleridir. Bununla birlikte ticari dönüşümün yalnızca büyük şirketlerin faaliyetleriyle gerçekleştiği varsayılmamalıdır; küçük ölçekli yatırımlar da benzer değişimlere katkıda bulunabilmektedir.

Yerinden edilme, yalnızca kişinin yaşadığı konuttan ayrılması anlamına gelmemektedir. Artan kiralar, tahliye veya konutun kullanımının değiştirilmesi doğrudan yerinden edilmeye yol açabilir. Fiyatların yükselmesi, düşük gelirli hanelerin mahalleye yerleşmesini ya da ayrıldıktan sonra geri dönmesini de güçleştirebilir. Yerel hizmetlerin azalması, sosyal ilişkilerin zayıflaması ve gündelik yaşamın ziyaretçi taleplerine göre düzenlenmesi ise taşınmadan yaşanan bir dışlanma ve aidiyet kaybı oluşturabilir.

Agustín Cocola-Gant’ın 2018 yılında tamamladığı, Barselona’nın merkezindeki bir mahalleyi ele alan doktora araştırması bu farklı yerinden edilme biçimlerine dikkat çekmektedir. Çalışmada tatil amaçlı kiralık konutların ve otellerin artışı, turizmin gündelik yaşamda oluşturduğu aksamalar ve konut alanlarının turistik kullanıma yönelmesi birlikte değerlendirilmiştir. Bu yaklaşım, mahalledeki nüfus değişiminin yanı sıra yaşam koşullarındaki dönüşümün de incelenmesi gerektiğini göstermektedir. Dolayısıyla turizm kaynaklı soylulaştırmada yeni gelen varlıklı sakinlerin yanında ziyaretçiler, konaklama işletmeleri, taşınmaz sahipleri ve yatırımcılar da etkili olabilmektedir.

Kavramın sınırları literatürde tartışılmaktadır. Gotham, 2018 tarihli değerlendirmesinde turizmin soylulaştırmanın hem itici gücü hem de sonucu olarak ele alınabileceğini belirtmiştir. Jorge Sequera ve Jordi Nofre ise turistleşmenin klasik soylulaştırma açıklamalarına indirgenmesine karşı çıkmıştır. Turistleşme, bir alanın işlevlerinin ve hizmetlerinin giderek ziyaretçilere yönelmesini ifade eden daha geniş bir dönüşümdür. Bu dönüşümün soylulaştırma olarak değerlendirilmesi için sermaye yatırımları, toplumsal yapıdaki değişimler, konuta erişim ve yerinden edilme süreçleri arasındaki ilişkilerin ortaya konulması gerekir. Turist sayısının veya turistik işletmelerin artması, tek başına soylulaştırmanın kanıtı değildir.

Kısa süreli kiralama platformları, bu tartışmaların önemli araştırma alanlarından biridir. David Wachsmuth ve Alexander Weisler, 2018 tarihli çalışmalarında New York’taki üç yıllık Airbnb faaliyetlerini mekânsal olarak incelemiştir. Araştırmacılar, kısa süreli kiralamaların konut piyasasına coğrafi açıdan eşitsiz yeni gelir olanakları getirdiğini ve özellikle kültürel çekiciliği ve uluslararası tanınırlığı yüksek mahallelerde rant açığı oluşturabildiğini ileri sürmüştür. Burada rant açığı, taşınmazın mevcut kullanımından sağlanan gelir ile başka bir kullanım biçiminden elde edilebilecek gelir arasındaki farkla ilişkilidir. Uzun süreli kiralamaya göre daha yüksek turistik gelir beklentisi, konutların kullanımının değiştirilmesini teşvik edebilir. Ancak bütün kısa süreli kiralamaların konut piyasası üzerinde aynı etkiyi yarattığı varsayılamaz.

Türkiye’deki araştırmaların önemli bir bölümü İstanbul’a odaklanmaktadır. Ahmet Suvar Aslan ve Ebru Harman Aslan’ın 2025 tarihli Beyoğlu araştırması, Airbnb verileri ile paydaş görüşmelerinden yararlanmıştır. Araştırmacılar, özellikle Galata’da kısa süreli kiralamaların yaygınlaşmasını konut değerlerinin yükselmesi ve mevcut soylulaştırma süreçlerinin yoğunlaşmasıyla ilişkilendirmiştir. Uzun süreli kiralık konut seçeneklerinin azalması ve yerel sakinlerin yerinden edilme riski, çalışmanın dikkat çektiği sonuçlar arasındadır.

Koray Genç’in 2021 tarihli çalışmasında İstanbul’daki Airbnb arzının Beyoğlu, Şişli, Fatih, Kadıköy ve Beşiktaş’ta yoğunlaştığı belirtilmiştir. Hatice Erdoğan ve Serhat Zaman’ın 2026 tarihli araştırması ise kısa süreli kiralama ilanlarının tarihî alanlarda, Boğaz çevresinde ve kıyı boyunca kümelendiğini; tarihî ve kültürel çekiciliklerle erişilebilirliğin bu dağılışla ilişkili olduğunu ortaya koymuştur. Bununla birlikte ilanların mekânsal yoğunlaşması, tek başına yerinden edilmenin gerçekleştiğini göstermez. Böyle bir değerlendirme için konut kullanımı, kira değişimleri, nüfus hareketleri ve yerleşiklerin deneyimleri birlikte incelenmelidir.

Türkiye’de kısa süreli konut kiralamalarının düzenlenmesi bakımından 7464 sayılı Konutların Turizm Amaçlı Kiralanmasına ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun önem taşımaktadır. Kasım 2023’te yayımlanan kanunun turizm amaçlı kiralamalara ilişkin temel hükümleri Ocak 2024’te yürürlüğe girmiştir. Düzenleme, tek seferde 100 gün veya daha kısa süreli konut kiralamaları için izin belgesi ve denetim çerçevesi oluşturmuştur. Buradaki süre, yıllık toplam kiralama süresini değil, tek seferde yapılan kiralamayı ifade etmektedir.

Dicle Kızıldere Gökyer ve Başak Özen’in 2026 yılında yayımlanan çalışması, düzenleyici belgelerle birlikte Kasım 2023–Kasım 2024 dönemindeki ilan değişimlerini incelemiştir. Araştırmacılar, düzenleyici yapıyı hukuken katı ve merkeziyetçi, uygulama kapasitesini ise eşitsiz ve sınırlı olarak değerlendirmiştir. İlan sayısındaki kısa süreli düşüşe rağmen kayıt dışı faaliyetlerin sürmesini, düzenlemenin uygulanmasına ilişkin sorunlarla ilişkilendirmiştir. Bu bulgular, araştırmanın kapsadığı döneme aittir; sonraki yıllardaki uygulama sonuçlarının ayrıca değerlendirilmesi gerekir.

Turizm coğrafyası açısından kavram, destinasyon gelişiminin yararlarının ve maliyetlerinin toplumsal gruplar arasında nasıl dağıldığını araştırmaya olanak sağlamaktadır. Ziyaretçi sayısı, konaklama kapasitesi ve turizm gelirindeki artış, yerel halkın konuta ve gündelik hizmetlere erişimini tek başına açıklamamaktadır. Bu nedenle turizm kaynaklı dönüşümün değerlendirilmesinde kira yükü, uzun süreli konut arzı, işletmelerin niteliği, nüfus değişimleri ve yerel halkın karar süreçlerine katılımı birlikte ele alınmalıdır. Turizmin farklı mahallelere yayılması da kendiliğinden çözüm oluşturmayabilir; uygun planlama yapılmadığında benzer baskıların başka alanlara taşınmasına yol açabilir. Kavram, turizm politikalarının konut politikaları, kültürel mirasın korunması ve yerel halkın yerleşimde kalabilme koşullarıyla birlikte değerlendirilmesine katkı sunmaktadır.