Hüsamettin Efendi Türbesi, Muğla’nın Ula ilçesine bağlı Ayazkıyı Mahallesi’nde, Hüsamettin Efendi Camii’nin güneyinde yer alan bir Osmanlı dönemi türbesidir. Muğlalı Mevlevî şeyhi Şâhidî İbrahim Efendi’nin oğlu Hüsâmeddîn Efendi adına inşa edilmiştir. Girişindeki kitabede Hüsâmeddîn Efendi’nin H. 1026/M. 1617 yılında vefat ettiği belirtilmektedir. Kitabeden hareketle XVII. yüzyılın ilk çeyreğine tarihlendirilen yapı, Muğla çevresindeki içten ve dıştan sekizgen planlı türbe örnekleri arasında yer almaktadır.

Hüsâmeddîn Efendi, XVI. yüzyılın sonları ile XVII. yüzyılın başlarında Ula’nın dinî ve sosyal hayatında etkili olmuş, müderrislik ve şeyhlik yapmıştır. Şâhidî İbrahim Efendi’nin oğlu olması nedeniyle Muğla’daki Mevlevî çevresiyle bağlantılıdır. Bununla birlikte, kendisinin Mevlevî olduğuna ilişkin kesin bilgi bulunmadığından bu husus ihtiyatla değerlendirilmelidir. Kendi adıyla anılan caminin kitabesi, yapının H. 999/M. 1590–1591 yıllarında yaptırıldığını göstermektedir. Caminin güneyinde bağımsız olarak inşa edilen türbe, baninin yaptırdığı caminin yakınındaki bir türbeye defnedilmesi uygulamasının örneklerinden biridir.

Türbenin giriş kapısı üzerindeki on altı satırlık kitabede Hüsâmeddîn Efendi’nin vefatı ve türbenin inşası hakkında bilgiler bulunmaktadır. Kitabede, türbenin yapımı için Hamza Efendi’nin görevlendirildiği belirtilmekte; Hüsâmeddîn Efendi, “mürşid” ve “kutb-ı âlem” gibi ifadelerle anılmaktadır. Kesbî tarafından kaleme alınan kitabe metninde ölüm tarihi hem açıkça belirtilmiş hem de ebced hesabıyla verilmiştir. Bu bilgiler, türbenin 1617 yılında veya bu tarihin hemen ardından inşa edildiği değerlendirmesine dayanak oluşturmaktadır.

Türbe, zaman içerisinde kullanım ve mimari özellikleri bakımından çeşitli değişiklikler geçirmiştir. XX. yüzyıla ait kaynaklarda ve 1973 tarihli Muğla İl Yıllığı’nda yapı içerisinde beş mezar bulunduğu kaydedilmektedir. Daha sonraki dönemde sandukalardan ikisinin kaldırıldığı, yapının bir süre kütüphane olarak kullanıldığı belirtilmektedir. Araştırmalarda, türbede biri yetişkine, ikisi çocuklara ait olduğu kabul edilen üç sandukanın bulunduğu bildirilmektedir. Büyük sandukanın Hüsâmeddîn Efendi’nin eşine, küçük sandukaların ise çocuklarına ait olduğu yönündeki bilgiler yerel kabullere dayanmaktadır.

Hüsâmeddîn Efendi’nin mezarının türbenin güneyindeki ağaçların bulunduğu alana nakledildiği yönünde yerel bir rivayet bulunmaktadır. Ancak mezarın nakli ve bugünkü yeri, incelenen kaynaklarda kesin biçimde belgelenmemektedir. Bu nedenle söz konusu bilgi, doğrulanmış bir tespit olarak değil, yerel rivayet olarak değerlendirilmelidir.

Türbe, içten ve dıştan sekizgen planlıdır. Beden duvarları düzgün kesme taş ve kaba yonu taşlarla örülmüştür. Giriş kapısı kuzeydoğu cephesinde, mihrap ise güney cephesinde yer almaktadır. Giriş ve mihrap cepheleri dışındaki altı cephede birer pencere açıklığı bulunmaktadır. Düşey dikdörtgen biçimindeki pencerelerin üst bölümleri sivri kemerli alınlıklarla tamamlanmıştır.

Giriş açıklığı basık yuvarlak kemerlidir. Kapı çevresinde taşa işlenmiş lale motifleri ve rozetler bulunmaktadır. Girişin üzerindeki sivri kemerin içine yerleştirilen kitabe, cephenin belirgin unsurlarındandır. Aynı cephede, kasnak yüzeyinde ikinci bir kitabeye ait parça bulunmaktadır.

İç mekândaki duvar yüzeyleri yuvarlak sağır kemerlerle hareketlendirilmiştir. Güney cephesindeki yarım daire biçimli mihrap nişi mukarnaslı bir kavsaraya sahiptir. Mihrap ile giriş kapısı aynı eksen üzerinde bulunmamaktadır.

Yapının özgün örtüsünün kubbe olduğu, kubbenin zaman içerisinde tahrip olması veya yıkılması üzerine yerine kırma çatı yapıldığı değerlendirilmektedir. Sekizgen kasnak üzerinde yükselen çatı oluklu kiremitlerle kaplıdır. Örtü sisteminin değiştirildiği tarih kesin olarak bilinmemektedir.

Eski kaynaklarda, giriş kapısının yanında bir onarım kitabesinin bulunduğu ve türbenin Çolak Derviş tarafından onarıldığı belirtilmektedir. Kapının yanında artık bulunmayan bu kitabenin bir bölümünün, cephedeki müdahaleler sırasında kasnak yüzeyine taşınmış olabileceği değerlendirilmektedir.

Türbenin yakın dönem onarımlarından biri 2021 yılında gerçekleştirilmiştir. Muğla Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulunun 23 Şubat 2021 tarihli ve 10514 sayılı kararıyla, basit onarımların Muğla Büyükşehir Belediyesi bünyesindeki Koruma Uygulama ve Denetim Bürosu (KUDEB) denetiminde yapılması kararlaştırılmıştır. İlgili araştırmada, sekiz Haziran–20 Ekim 2021 tarihleri arasında yapının rölöve, restitüsyon ve restorasyon projelerinin hazırlandığı, ardından basit onarımların gerçekleştirildiği belirtilmektedir.

Çalışmalar sırasında cephelerdeki sıvalar temizlenerek taş duvar örgüsü açığa çıkarılmış, ahşap saçak ve tavanlarda boya raspası yapılmış, ahşap döşeme yenilenmiştir. İç mekânda sıva altında kalan kalem işi bezemeler de ortaya çıkarılmıştır. Bu bezemeler arasında bitkisel motifler, çiçekler, madalyonlar ve Allah, Muhammed, Ebû Bekir, Ömer, Osman, Ali, Hasan ve Hüseyin isimlerinin yer aldığı yazılar bulunmaktadır.

Hüsamettin Efendi Türbesi, aynı adla anılan camiyle birlikte Ula’nın Osmanlı dönemindeki dinî ve tasavvufî hayatına ilişkin mimari mirasın bir parçasını oluşturmaktadır. Yapının içten ve dıştan sekizgen planı, kitabeleri, taş işçiliği ve onarım sırasında ortaya çıkarılan kalem işi bezemeleri, sanat tarihi bakımından başlıca özellikleridir.