Pisili Hoca Türbesi, Muğla’nın Menteşe ilçesine bağlı Yeşilyurt Mahallesi’nde bulunan ve yörede Pisili Hoca olarak tanınan dinî-tasavvufî şahsiyetle ilişkilendirilen ziyaret yeridir. Yerleşimin tarihî adı olan Pisi ile bağlantılı olan türbe, yalnızca bir mezar alanı değil, yöredeki eren kültü ve ziyaret geleneğinin önemli unsurlarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Türbenin kesin yapılış tarihi bilinmemektedir. Yapının inşa tarihini gösteren bir kitabe veya arşiv belgesi bulunmamaktadır. Yerel anlatılarda Pisili Hoca’nın ölümünden sonra mezarı üzerine bir türbe yapıldığı, bu yapının zamanla ortadan kalktığı ve mezarın daha sonra demir parmaklıklarla çevrildiği aktarılmaktadır. Bu nedenle günümüzdeki ziyaret alanının, özgün türbe yapısının mimari özelliklerini ne ölçüde yansıttığı bilinmemektedir.

Pisili Hoca’nın yaşamı hakkında da farklı bilgiler bulunmaktadır. Bazı araştırmalarda asıl adının Abdülvehap Efendi olduğu ve 1490-1570 yılları arasında yaşadığı belirtilirken, başka kaynaklarda “Pisili İsa Abdülvahap” adıyla anılmakta ve 1490-1567 tarihleri verilmektedir. Bu tarihler kaynaklar arasında farklılık gösterdiğinden kesin biyografik bilgiler olarak değerlendirilmemelidir.

Pisili Hoca, genel olarak XVI. yüzyılda Muğla ve çevresinde yaşamış dinî ve tasavvufî bir şahsiyet olarak kabul edilmektedir. Döneme ait tahrir kayıtlarında “Sofuhâne-i Pisili Hoca” adıyla bir zaviyenin bulunması, onun adıyla bağlantılı dinî ve sosyal bir kurumun XVI. yüzyılda var olduğunu göstermektedir. 1530, 1562 ve 1583 tarihli kayıtlar, bu zaviyenin gelir kaynaklarına sahip olduğunu ve belirli bir vakıf düzeni içerisinde faaliyet gösterdiğini ortaya koymaktadır.

Pisili Hoca hakkında yörede çeşitli menkıbeler de anlatılmaktadır. Bunların en bilineni, Kanuni Sultan Süleyman’ın 1522 Rodos Seferi sırasında Pisili Hoca ile görüştüğüne ilişkin rivayettir. Anlatılarda Pisili Hoca’nın padişaha sefer konusunda işaret verdiği ve az miktardaki yiyeceği çoğaltarak askerlere ikram ettiği belirtilmektedir. Ancak bu bilgiler tarihî belgelerle doğrulanmış olaylar değil, yörede gelişen eren ve evliya kültürünün menkıbevî unsurları olarak değerlendirilmelidir.

Türbe ve çevresi uzun süredir ziyaret yeri olarak kullanılmaktadır. Halkbilimi araştırmalarında mezarın şifa, dilek, kısmet ve çocuk sahibi olma gibi amaçlarla ziyaret edildiği; dua etme, adak adama ve kurban kesme gibi uygulamaların gerçekleştirildiği aktarılmaktadır. Ziyaretçilerin yalnızca Yeşilyurt’tan değil, Muğla ve çevresindeki farklı yerleşimlerden de geldiği belirtilmektedir.

Türbenin özgün mimari özellikleri hakkında yeterli teknik bilgi bulunmamaktadır. Kaynaklarda mezarın çevresi demir parmaklıklarla sınırlandırılmış açık bir ziyaret alanı olarak tanımlanmaktadır. Bu nedenle planı, yapı malzemesi, örtü sistemi veya süsleme özellikleri konusunda kesin bir mimari değerlendirme yapmak mümkün değildir.

Türbenin bulunduğu ve bazı kaynaklarda Pisi Tepesi olarak adlandırılan çevre, ziyaret uygulamalarıyla birlikte kültürel bir anlam kazanmıştır. Zeytin ve pelit ağaçlarının bulunduğu doğal çevre, mezar ve ziyaret gelenekleriyle bütünleşerek yerel kültürel peyzajın bir parçası hâline gelmiştir.

Türbe çevresinde 2010 yılında Yeşilyurt Belediyesi tarafından ziyaretçilere yönelik bazı düzenlemeler yapılmıştır. Yemekhane ve ocakların yenilenmesi gibi çalışmalar, tarihî bir yapının restorasyonundan çok ziyaret alanının kullanım koşullarının iyileştirilmesine yönelik düzenlemeler niteliğindedir. Türbenin tescil ve koruma statüsüne ilişkin ise mevcut bilgiler kesin değildir.

Pisili Hoca’nın adı günümüzde Yeşilyurt’taki Pisili Hoca Camii’nde de yaşatılmaktadır. Türbe ise yöredeki ziyaret ve halk inancı gelenekleriyle ilişkisini sürdürmektedir.

Pisili Hoca Türbesi’nin önemi, anıtsal mimari özelliklerinden çok Muğla yöresinin eren, evliya, ziyaret ve menkıbe kültürünü yansıtmasından kaynaklanmaktadır. Bu yönüyle türbe, yerel tarih, dinî halk kültürü, somut olmayan kültürel miras ve inanç turizmi açısından önem taşıyan bir ziyaret alanıdır.