Yakutiye Medresesi, Erzurum il merkezinde bulunmaktadır. Erzurum’un merkez ilçelerinden biri olan Yakutiye’ye adını veren yapı, Anadolu’daki İlhanlı dönemi mimarisinin en önemli eserlerinden biridir. Selçuklu mimari geleneğini devam ettiren medrese, XIII. yüzyılın sonları ile XIV. yüzyılın başlarında Anadolu’da gelişen Türk-İslam sanatının seçkin örnekleri arasında gösterilmektedir. Kapalı avlulu medrese tipinin Anadolu’daki önemli temsilcilerinden biri olan yapı, günümüzde müze olarak kullanılmakta ve kültür turizmi açısından önemli bir çekim merkezi oluşturmaktadır.

Yakutiye Medresesi, İlhanlı hükümdarı Olcaytu Han döneminde, Erzurum Valisi Emir-i Kebîr Hoca Cemâleddin Yakut Gazanî tarafından 1310 yılında yaptırılmıştır. Yapı adını banisi Yakut Gazanî’den almaktadır. Taç kapı üzerindeki kitabe, medresenin inşa tarihini ve banisini açık biçimde belirtmektedir. İlhanlı hâkimiyeti döneminde Erzurum’un ilim ve kültür merkezi niteliğini güçlendirmek amacıyla inşa edilen medrese, uzun yıllar eğitim faaliyetlerine ev sahipliği yapmıştır. Osmanlı döneminde de kullanılmaya devam eden yapı, çeşitli onarımlar geçirmiş; Cumhuriyet döneminde gerçekleştirilen restorasyon çalışmalarının ardından müze olarak düzenlenmiştir.

Dikdörtgen planlı olarak inşa edilen medrese, kesme taş malzemeden yapılmıştır. Yapı, kapalı avlulu ve dört eyvanlı plan şemasına sahiptir. Merkezde kubbe ile örtülü bir avlu yer almaktadır. Medresenin en dikkat çekici bölümü doğu cephesindeki anıtsal taç kapıdır. Taç kapı; geometrik ve bitkisel süslemeler, mukarnaslar ve yüksek kabartmalı bezemelerle zenginleştirilmiştir. Kapının iki yanında bulunan silindirik payeler, dönemin taş işçiliğinin başarılı örnekleri arasında değerlendirilmektedir.

Yapının güney cephesinde yer alan tek şerefeli minare, turkuaz ve mor renkli çinilerle süslenmiştir. Minare üzerinde geometrik kompozisyonlar ve kufi karakterli bezemeler bulunmaktadır. Medresenin iç mekânında öğrenci hücreleri, eyvanlar ve derslikler yer almakta olup merkezî kubbenin altındaki mekânın ders ve toplantılar için kullanıldığı kabul edilmektedir.

Yakutiye Medresesi günümüzde Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde müze olarak hizmet vermektedir. Müze içerisinde etnografik, arkeolojik ve tarihî eserler sergilenmektedir. Erzurum’un en önemli tarihî yapılarından biri olan medrese, yerli ve yabancı ziyaretçiler tarafından yoğun ilgi görmektedir. Yapı üzerindeki çift başlı kartal ve hayat ağacı motifleri, Türk sanatında ve Türk-İslam kültüründe önemli bir yere sahip olan sembolik unsurlar arasında değerlendirilmektedir. Bu bezemeler, Orta Asya’dan Anadolu’ya taşınan sanat ve inanç unsurlarının mimariye yansımalarını göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Yakutiye Medresesi, Anadolu Selçuklu eğitim kurumlarının İlhanlı dönemindeki gelişimini yansıtan önemli yapılardan biridir. Mimari planı, anıtsal taç kapısı, taş süslemeleri ve çinili minaresiyle Anadolu Türk mimarisinin başlıca eserleri arasında kabul edilmektedir. Erzurum’un tarihî kimliğini ve kültürel mirasını oluşturan temel yapılardan biri olan medrese, günümüzde de şehrin en önemli kültürel ve turistik değerleri arasında yer almaktadır.