Tlos antik kenti savunmaya elverişli dağlık arazi yapısı ve Eşen Vadisi’ne hakim konumuyla öne çıkan Likya bölgesinin en eski yerleşim yerlerinden biridir. Bu antik şehir Muğla’nın Seydikemer ilçesinin yaklaşık 15 kilometre güneydoğusundaki Yaka Köy mahallesi sınırları içerisinde yer almaktadır. Kent bölgedeki Akdağlar’ın sarp batı yamaçlarından başlayarak Eşen nehrinin getirmiş olduğu alüvyonlarla oluşmuş vadi düzlüğüne kadar uzanmaktadır. Şehir kuzeyinde Araxa, kuzeydoğusunda Oinoanda, kuzeybatısında Kadyanda, güneyinde Xanthos, güneybatısında Pınara ve batısında Telmessos antik şehirlerin arasında konumlanmaktadır.

Tlos’un çok eski bir tarihe sahip olduğu yadsınamaz. Antik şehrin kuruluşu Yunan mitoslarında Tremiles ile Praksidike’nin dört oğlundan biri olan Tloos’a dayandırılmakdadır. Hatta kentin isminin bu kurucuya dayandığına inanılmaktadır. Ancak kent adının Likçe’de Tlawa olarak okunması ve Hitit kaynaklarındaki Dalawa isminin Tlos’la özdeşliği kentin varlığını Prehistorik Çağlara kadara taşımaktadır. Söz konusu linguistik verilerin dışında hem kent merkezi hem de yakın çevredeki Girmeler ve Tavabaşı mağaraları gibi yerleşimlerde ortaya çıkartılan arkeolojik kalıntılar şehrin kuruluş hikayesinin Neolitik döneme kadar uzandığı göstermektedir. Tlos şehrinde yapılan kazılar sonucunda Hitit dönemine ait arkeolojik buluntular yer almaktadır. Özellikle Geç Tunç Çağ’a tarihlenen buluntular arasında taş balta ve küçük el aletleri ile farklı formlar gösteren bronz baltalar, hançer ve ok uçları öne çıkmaktadır. Bunun dışında Stadyum düzlüğündeki kazılar esnasında mimari bir konteks ile birlikte gün ışığına çıkan seramikler de bu dönemin habercilerindendir.

Tlos antik kenti 1838 yılında, şehrin muhteşem ve özgün olduğunu düşünen Sir Charlis Fellows tarafından keşfedilmiştir. Bu kent MÖ II. yüzyılda Likya Birliği’ne girmiş ve Likya Birliği’nde oy kullanma hakkına sahip olan Likya’nın altı büyük şehri arasında yer almıştır.  Tlos şehri XIX. yüzyıla kadar yaşamını sürdürebilmiş yegane antik kentlerden biridir. Fakat antik kent bölgede meydana gelen depremlerden büyük hasar görmüş ve şehrin sahip olduğu bütün görkemli yapılar yıkılmıştır. Roma döneminde şehir yapısını korumuş hatta bazı ilave ve düzenlemelerle yerleşimler genişletilmiş daha ferah bir şehir görünümü sağlanmıştır. Bizans döneminde ise şehirde daralmaya gidilerek şehrin etrafı surlarla çevrilmiştir. Osmanlı döneminde de eski yerleşimin yüzerine bir kale inşa edilerek orijinal doku büyük ölçüde bozulmuştur.

Tlos Antik Kenti’nde yürütülen ilk kapsamlı ve bilimsel araştırmalar ise 1994 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Akdeniz Üniversitesi’nin işbirliğinde başlatılan yüzey araştırmalarıdır. 2005 yılında kazı izninin verilmesi ile birlikte kentin anıtsal yapılarının kazısına başlandı. Tlos Antik Kenti 6 Şubat 2009 tarihi itibariyle UNESCO’nun Dünya Kültürel ve Doğal Mirasının Korunmasına Dair Sözleşme kapsamında “Dünya Mirası Geçici Listesine” eklendi. Tlos Antik Kentinin zengin kültürel ve doğal mirasının “Dünya Miras Listesinde” daha fazla temsil edilebilmesi amacıyla Akropol Kaya Mezarları, Stadyum Alanı, Tiyatro, Büyük Hamam, Kronos Tapınağı ve Kent Bazilikası gibi kentin anıtsal yapılarının kazılarına öncelik verilmiştir.

Muğla Seydikemer’in Yaka Mahallesi sınırlarında yer alan Tlos Antik Kenti, UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’nde bulunan, Likya Bölgesi’nin en eski ve önemli yerleşimlerinden biridir. Hitit belgelerinde MÖ XIV. yüzyılda “Dlawa”, Likya yazıtlarında ise “Tlawa” olarak anılan kent, tarihi, kültürel, dini ve ekonomik açıdan bölgenin parlayan yıldızı olmuştur.

Tlos, Neolitik dönemden Demir Çağı’na kadar kesintisiz yerleşim izleri taşır. Arkeolojik buluntular, kentte Hitit dönemine kadar uzanan bir geçmişi doğrular. Hitit yazılı kaynaklarında (Anal/Yıllık) Tlos’tan bir ülke olarak bahsedilir. Kent, Tunç Çağı ve Kalkolitik döneme tarihlenen aletler ve süs eşyaları gibi buluntularla zengin bir arkeolojik mirasa sahiptir. Girmeler Mağarası ve çevresindeki kalıntılar, Neolitik döneme kadar uzanır. Erken Demir Çağı ve Geometrik dönem yerleşim katmanları da kazılarla gün yüzüne çıkarılmıştır.

Tlos’un akropolü, doğaya hâkim konumuyla dikkat çeker. Kaleye çıkan yamaçtaki kaya mezarları, özellikle kanatlı at Pegasus’un üç başlı canavar Chimera ile savaşını betimleyen Bellerophontes’e ait tapınak mezar anıtı, görkemli bir örnektir. Akropolün eteğinde tiyatro, stadyum, hamam, kilise kalıntıları ve Roma dönemi surlarıyla çevrili agora bulunur. Tlos’un en iyi korunmuş yapısı tiyatrosudur; stadyumu ise kentin Likya’nın “spor kenti” olarak anılmasını sağlar.

MÖ 540’ta Pers ordularının Harpagos önderliğinde Likya’yı istila etmesiyle Tlos’un bağımsızlığı sona ermiş, Pers egemenliği MÖ 333’te Büyük İskender’in bölgeye hâkimiyetine kadar devam etmiştir. İskender’in ölümünden sonra egemenlik sıkça el değiştirmiştir. MÖ 168/167’de Roma Senatosu, Likya’nın bağımsızlığını tanımış ve Likya Birliği resmileşmiştir. MS 43’te Roma İmparatoru Claudius, Likya’yı Roma eyaleti haline getirmiş, ancak Tlos “Metropolis” unvanını koruyarak önemini sürdürmüştür. Patara’daki yol kılavuzu anıtı, Tlos’un ticari yolların kesişme noktasında olduğunu gösterir.

Hristiyanlık döneminde Tlos, Likya’nın en önemli piskoposluk merkezlerinden biri olmuş, bu dini önem XII. yüzyıla kadar devam etmiştir. MS XI. yüzyıla tarihlenen ve üzerinde Piskopos Theodorus’un adının kazılı olduğu bir mühür, bu dönemin önemli kalıntılarındandır. XVIII. yüzyılda ise Tlos, ticaret yollarının kesişim noktası olarak öne çıkmıştır.

Efsaneye göre Tlos, kahraman Bellerophontes ve kanatlı atı Pegasus’un yaşadığı şehir olarak bilinir. Kentin adı, Tremiles ile Proxidike’nin oğlu “Tloos”tan geldiği rivayet edilir, ancak ismin Hellenlerle bağlantısı yoktur. Tlos, Eşen Vadisi’ne hâkim dağlık arazisi ve zengin su kaynaklarının beslediği doğal güzellikleriyle de etkileyicidir.

XIX. yüzyılda seyyahlar tarafından yeniden keşfedilen Tlos, 1994’te Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Akdeniz Üniversitesi işbirliğinde başlatılan bilimsel araştırmalarla incelenmeye başlanmıştır. 2005’te başlayan kazılar, kentin anıtsal yapılarını gün yüzüne çıkarmıştır.

Tlos Antik Kenti, tarihi derinliği, arkeolojik zenginlikleri, doğal güzellikleri ve stratejik konumuyla Likya Bölgesi’nin en önemli merkezlerinden biridir. Neolitik dönemden Roma’ya, Hristiyanlık’tan Osmanlı’ya uzanan zengin geçmişi, Tlos’u hem tarih hem de doğa tutkunları için eşsiz bir destinasyon haline getirir.

Tlos Antik Kenti, Muğla Seydikemer Yaka Mahallesi’nde, Eşen Vadisi’nde yer alır ve haftanın yedi günü 08:30-17:30 saatleri arasında ziyaret edilebilir, sezonluk giriş ücretleri değişkenlik gösterebilir. Saklıkent veya Fethiye’den kolayca ulaşılabilir; Müzekart geçerlidir.