Altın baharat ve altın mürekkep olarak da adlandırılan safran, Iridaceae familyasının en özel türlerinden biri olarak; gıdadan tıbba, sanattan kozmetiğe kadar geniş bir yelpazede vazgeçilmez bir hammadde olma özelliğini koruyarak günümüze kadar ulaşmıştır. Kökeni hakkında net bir bilgi olmasa da safran isminin Arapça “za’feran” veya “za’faran” kelimelerinden türetildiği; geçmiş medeniyetlerden itibaren dünyanın en pahalı bitkisi olarak kabul edilen ve Crocus sativus L. olarak bilinen tür olduğu kayıtlara geçmiştir. Safranın ilk olarak Anadolu’ya göç eden Türkler tarafından Orta Asya’dan getirildiği, Persler tarafından İran ve Hindistan’ın Keşmir bölgesinde üretildiği; ancak ilk yetiştiriciliğin yapıldığı bölge olarak Yunanistan’ın da belirtildiği görülmekle birlikte bu konuda fikir birliğinin olmadığı ifade edilmektedir.

Safran bitkisinin üretim süreci, safran soğanlarının dikilmesiyle başlayıp bakım, çiçeklenme, toplama ve ayrıştırma aşamalarıyla devam eder. Safran çiçeğinin ortasındaki tepecik tanelerinin, botanik anlamıyla stigmalarının çiçekten ayrılması ve kurutulması işlemi, safran baharatını ortaya çıkarmaktadır. Elde edilen tepecikler çoğunlukla kırmızı-turuncu ve koyu kırmızı renkte, uzun, ince tanelerden oluşmaktadır. Renklerine, kalınlığına ve uzunluğuna bağlı olarak kalite standartları değişebilmektedir. Özellikle kırık parçalardan ziyade uzun, koyu ve canlı renklerdeki tepecikler kaliteli olarak nitelendirilebilmektedir. Yetiştirme koşulları, bakım şartları, üreme şekli ve üretim süreci, safranın diğer bitkilerden ayrışan en önemli özellikleri olarak ortaya çıkmaktadır. Tüm bunlara bağlı olarak elde edilen bitki ve tepeciklerin, ekonomik koşullar içerisinde diğer bitki ve baharatlara göre oldukça yüksek fiyatlandırılmasına neden olmaktadır.

Safranın kullanım alanlarındaki çeşitlilik ise değerini artıran sebeplerden biri olarak sayılabilmektedir. Nitekim safran, geçmiş yüzyıllarda sanatsal motif çizimleri ve yazılarda, tekstil ürünlerinde renklendirme ve sanatsal dokunuş amacıyla, kozmetik ürünlerinde doğallık katma ve renklendirmede, sağlık alanında ilaç etken maddesi olarak; gastronomide ise renk, tat, doku, ahenk ve fonksiyonel özellikleri gibi pek çok amaçla kullanılmıştır.

Safran, içeriğindeki krosin maddesi sebebiyle renk verme özelliğine sahiptir; ancak karotenoid pigment yoğunluğuna bağlı olarak kendi kütlesinin 100.000 katı suyu boyayabilmesi nedeniyle zerdeçal ve pul biber gibi renk veren farklı baharat türlerinden çok daha ön plana çıkmış ve bu özelliğiyle daha fazla yaygınlaşmıştır. Öte yandan safranın pahalı olması ve gıdalarda ile ilaçlarda fonksiyonel faydalarının ortaya çıkması gibi nedenlerle, renklendirmeden ziyade toplum sağlığına ve yüksek katma değerli ürünlere hizmet eden bir hammadde olarak tercih edilmesi gerektiği savunulmuştur.

Asya, Avrupa, Akdeniz havzası ve Güney Afrika gibi geniş bir coğrafyada safran üretimi yapılmaktadır. İran en yüksek kapasiteye sahip ülke konumundadır; ardından Hindistan, İspanya, Yunanistan ve Fas gibi ülkeler gelmektedir. Türkiye’de ise ismini safrandan alan Karabük iline bağlı Safranbolu ilçesi ilk sırada yer almaktadır. Safranbolu safranı 2009 yılında coğrafi işaret tescil belgesine sahip olmuş, 2023 yılında Avrupa Birliği tarafından Türkiye çapında tescil edilen ilk ve tek baharat olma özelliğini elde etmiştir. Safranbolu safranını diğer ülkelerdeki safranlardan ayıran özellikler arasında iklim koşulları, coğrafi alan, ata soğanlarından üretim, içerik ve renk verme potansiyelinin yüksek olması gibi etkenler yer almaktadır. Bölgede safran; kozmetik alanında (safranlı sabun, parfüm, kolonya gibi ürünler) ve gıda alanında (safranlı pilav, zerde, safran çayı, safran reçeli, safranlı dondurma gibi ürünler) yaygın olarak kullanılmakta ve pazarlanmaktadır.