ölbaşı Özel Çevre Koruma Bölgesi, Ankara ili Gölbaşı ilçesi sınırlarında yer alan Mogan ve Eymir gölleri ile bu göllerin çevresindeki sulak alan, bozkır ve tarımsal peyzajları kapsayan özel çevre koruma bölgesidir.

Gölbaşı Özel Çevre Koruma Bölgesi, 22 Ekim 1990 tarihli ve 90/1117 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile 2872 sayılı Çevre Kanunu’nun dokuzuncu maddesi kapsamında özel çevre koruma bölgesi olarak ilan edilmiştir. Yaklaşık 273,94 km² yüzölçümüne sahip olan bölge, Ankara kent merkezinin güneyinde, İç Anadolu Bölgesi’nde yer almaktadır. Bölgenin temel doğal unsurlarını Mogan ve Eymir gölleri ile bu göller arasındaki ve çevresindeki sulak alanlar oluşturmaktadır. Alan, doğal ekosistemlerin yanı sıra yerleşim, tarım ve rekreasyon kullanımlarının bir arada bulunduğu bir peyzaj niteliğindedir.

Mogan ve Eymir gölleri, Mogan-Eymir havzasının güney kesiminde yer alan sığ göl ekosistemleridir. Mogan Gölü yaklaşık 972 metre yükseltide bulunmakta olup ortalama derinliği 2,8 metre, yüzey alanı ise yaklaşık beş km²’dir. Eymir Gölü yaklaşık 968 metre yükseltide yer almakta ve ortalama beş metre derinliğe ulaşmaktadır. İki göl arasında yaklaşık iki kilometrelik sulak ve bataklık alanlardan oluşan bir geçiş zonu bulunmaktadır. Mogan ve Eymir gölleri, yüzeysel ve yer altı suyu hareketleri aracılığıyla hidrolojik açıdan birbirleriyle bağlantılı bir sistem oluşturmaktadır. Mogan Gölü geniş bir drenaj havzasından gelen yüzeysel akışlarla beslenirken Eymir Gölü’nün su girdisinin önemli bir bölümü Mogan Gölü üzerinden sağlanmaktadır.

Mogan ve Eymir göllerinin oluşumu, havza içerisindeki akarsu faaliyetleri ve alüvyal birikim süreçleriyle ilişkilendirilmektedir. Mogan Gölü, kil ve marn birimlerinin bulunduğu jeolojik yapı üzerinde gelişmiştir. Gölün beslenmesinde yüzeysel akışlar önemli bir yer tutmakta, yağış rejimine bağlı olarak akış gösteren bazı dereler yaz döneminde büyük ölçüde kuruyabilmektedir. Sukesen, Başpınar, Gölova, Yavrucak, Çolakpınar, Tatlım, Kaldırım ve Gölcük dereleri Mogan Gölü’nün başlıca yüzeysel su kaynakları arasında bulunmaktadır. Gölün sığ olması ve geniş bir drenaj havzasından beslenmesi, havzadan taşınan sediment ve kirleticilerin göl ekosistemi üzerindeki etkisini artırabilmektedir.

Bölgenin ekolojik yapısında göller ile bunların çevresindeki sulak alanlar önemli bir yer tutmaktadır. Mogan Gölü’nü besleyen derelerin göle ulaştığı düşük eğimli kesimler ile Mogan ve Eymir gölleri arasındaki bağlantı alanında sulak alan ekosistemleri gelişmiştir. Bu alanlar suyun depolanması, sedimentin tutulması, taşkınların düzenlenmesi ve bazı kirleticilerin doğal süreçlerle tutulması gibi ekosistem işlevlerine sahiptir. Sulak alanlar aynı zamanda farklı canlı türleri için beslenme, barınma, üreme ve konaklama alanları oluşturmaktadır.

Gölbaşı Özel Çevre Koruma Bölgesi, biyolojik çeşitlilik bakımından da önem taşımaktadır. Bölgede farklı dönemlerde gerçekleştirilen araştırmalarda çok sayıda kuş türünün yanı sıra memeli, sürüngen, iki yaşamlı ve balık türleri tespit edilmiştir. Flora araştırmalarında yaklaşık 494 doğal bitki türü belirlenmiş, bunların 47’sinin endemik olduğu ortaya konulmuştur. Bölgenin karakteristik bitki türlerinden biri, sevgi çiçeği veya yanar döner olarak da adlandırılan Centaurea tchihatcheffii’dir. Türün yayılış alanının sınırlı olması nedeniyle bölgedeki popülasyonlarının korunması ve izlenmesi, koruma çalışmalarının konularından birini oluşturmaktadır.

Mogan ve Eymir gölleri, Gölbaşı ilçesinin mekânsal gelişimi ve rekreasyonel kullanımları açısından da önem taşımaktadır. Göllerin çevresindeki doğal alanlar, özellikle XX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Ankara kentinin nüfus artışı ve kentsel gelişimin güneye doğru yayılmasıyla birlikte farklı arazi kullanım baskılarına maruz kalmıştır. Bu süreçte yerleşim alanlarının genişlemesi, ulaşım altyapısının gelişmesi ve rekreasyonel kullanımların artması bölgenin doğal peyzajlarıyla etkileşimini artırmıştır. Mogan Gölü’nün 1910 yılında taşarak Eymir Gölü ile birleştiği ve çevresinde taşkınlara neden olduğu, bölgenin hidrolojik geçmişine ilişkin kayıtlarda yer alan olaylardan biridir.

Gölbaşı Özel Çevre Koruma Bölgesi, Ankara kentinin yakın çevresindeki başlıca rekreasyon alanlarından biri olarak kullanılmaktadır. Mogan Gölü çevresinde yürüyüş, koşu, bisiklet, piknik, manzara izleme ve fotoğrafçılık gibi rekreasyon faaliyetleri gerçekleştirilmektedir. Mogan Park ve göl kıyısındaki düzenlenmiş alanlar, rekreasyonel kullanımın yoğunlaştığı başlıca kesimlerdir. Eymir Gölü çevresi ise yürüyüş, bisiklet, koşu, kuş gözlemciliği ve fotoğrafçılık gibi doğa temelli etkinlikler açısından kullanılmaktadır. ODTÜ yerleşkesindeki göl çevresinde ziyaretçi kullanımı belirli kurallar çerçevesinde gerçekleştirilmektedir.

Bölgenin korunması ve yönetiminde Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bünyesindeki Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü ile ilgili kamu kurumları, yerel yönetimler ve diğer paydaşlar görev almaktadır. Bölgenin doğal, tarihî, kültürel ve sosyo-ekonomik değerlerinin korunması ve sürdürülebilir kullanımının sağlanması amacıyla yönetim planları hazırlanmış ve çeşitli araştırma, izleme ve uygulama çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu çalışmalar kapsamında su kalitesinin izlenmesi, biyolojik çeşitliliğin değerlendirilmesi, habitatların korunması, sevgi çiçeği popülasyonlarının izlenmesi ve Mogan Gölü’nün ekolojik durumunun iyileştirilmesine yönelik faaliyetler yürütülmektedir. Bölge sınırları içerisinde doğal sit statüsündeki alanlar da bulunmaktadır. Mogan Gölü’nün güneyinde yer alan Çökek Bataklığı ile Eymir Gölü çevresindeki bazı alanlar doğal sit alanları kapsamında değerlendirilmektedir.

Gölbaşı Özel Çevre Koruma Bölgesi’nde doğal ekosistemlerin korunmasını etkileyen başlıca faktörler arasında kentsel gelişme, su kirliliği, sediment taşınımı, göl tabanında sediment birikimi, ötrofikasyon, habitat değişimleri ve kuraklık yer almaktadır. Mogan ve Eymir göllerinin geniş bir drenaj havzasıyla ilişkili olması nedeniyle havza içerisindeki arazi kullanımı ve yüzeysel akışlarla taşınan maddeler göllerin su kalitesi üzerinde etkili olabilmektedir. Özellikle Mogan Gölü’ne ulaşan dereler aracılığıyla taşınan sediment ve katı atıklar, gölün fiziksel ve ekolojik özelliklerini etkileyen unsurlar arasında bulunmaktadır.

Bu etkilerin azaltılması amacıyla bölgede farklı dönemlerde dip çamuru temizliği, su kalitesi izleme, dere ıslahı, katı atık temizliği ve habitatların korunmasına yönelik çalışmalar gerçekleştirilmiştir. 2024 yılında Mogan Gölü’nde yüzey temizliği ile Sukesen Deresi’nin gölle birleştiği kesimde biriken sediment ve atıkların temizlenmesine yönelik çalışmalar yürütülmüş; 2025 yılında gölün Sahil Caddesi kıyısındaki temizlik çalışmalarının ikinci etabı tamamlanmıştır. Sukesen Deresi’nin ıslahına yönelik çalışmalarda ise sediment ve kirletici yükün Mogan Gölü’ne taşınmasının azaltılması hedeflenmektedir. Bölgenin koruma-kullanma dengesinin sağlanması, göllerin hidrolojik bütünlüğünün ve su kalitesinin korunması, biyolojik çeşitliliğin devamlılığının sağlanması ve rekreasyonel kullanımların doğal alanların taşıma kapasitesiyle uyumlu biçimde yönetilmesiyle ilişkilidir.