Finike Denizaltı Dağları Özel Çevre Koruma Bölgesi, Doğu Akdeniz’de, Türkiye’nin güneyinde, Kıbrıs Adası’nın batısında ve Türkiye kıyılarının açıklarında yer alan, tamamen denizel nitelikteki bir koruma alanıdır. Alan, 16 Ağustos 2013 tarihli ve 28737 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Bakanlar Kurulu Kararı ile özel çevre koruma bölgesi olarak ilan edilmiştir. Bu özelliğiyle Türkiye’de bütünüyle deniz alanlarından oluşan ilk özel çevre koruma bölgesidir. Yaklaşık 1,12 milyon hektarlık alanı kapsayan bölge, Türkiye’nin denizel koruma alanları sistemi içerisinde önemli bir yere sahip olup Doğu Akdeniz’in derin deniz ekosistemlerinin ve biyolojik çeşitliliğinin korunması açısından önem taşımaktadır.

Finike Denizaltı Dağları, jeomorfolojik açıdan deniz tabanından yükselen denizaltı dağları, çamur volkanları ve soğuk sızıntı habitatlarının birlikte bulunduğu karmaşık bir derin deniz sistemi niteliğindedir. Bölgenin başlıca morfolojik unsurlarını batıda Anaximander (Finike), orta kesimde Anaximenes ve doğuda Anaxagoras denizaltı dağları oluşturmaktadır. Bu yapılar, Helenik Yay ile Kıbrıs Yayı arasında yer alan ve tektonik açıdan etkin bir bölgede gelişmiştir. Anaximander Denizaltı Dağı’nın zirvesi yaklaşık 1.110-1.120 metre, tabanı ise yaklaşık 2.000-2.010 metre derinliktedir. Anaxagoras Denizaltı Dağı’nın zirvesi yaklaşık 920-930 metre, tabanı 1.510-1.520 metre; Anaximenes Denizaltı Dağı’nın zirvesi ise yaklaşık 690-700 metre, tabanı 1.500-1.510 metre derinlikte bulunmaktadır.

Alan, Antalya kıyılarının güneyinde, Türkiye ile Kıbrıs arasındaki Doğu Akdeniz kesiminde konumlanmaktadır. Karasal bir bölüm içermemesi, bölgenin Türkiye’deki diğer özel çevre koruma bölgelerinden ayrılan temel özelliklerinden biridir. Denizaltı dağları, Türkiye kıta sahanlığının güneyinde yer alan derin deniz yapıları üzerinde gelişmiştir. Anaximander-Finike Denizaltı Dağı yaklaşık 35,51° kuzey enlemi ve 29,78° doğu boylamında bulunurken Anaxagoras ve Anaximenes denizaltı dağları bunun doğusunda ve güneydoğusunda konumlanmaktadır. Bölgenin jeolojik konumu, Helenik ve Kıbrıs yayları arasındaki tektonik ilişkilerin anlaşılması bakımından da önem taşımaktadır.

Finike Denizaltı Dağları’nın jeolojik ve jeomorfolojik yapısı, çok evreli tektonik süreçlerin etkisiyle oluşmuş faylı ve eğimli bloklarla karakterizedir. Bölge, Anadolu ve Afrika levhalarının etkileşimiyle ilişkili karmaşık tektonik süreçlerin etkisi altındadır. Denizaltı dağlarının çevresinde çamur volkanları ile metanca zengin soğuk sızıntılar bulunmaktadır. Soğuk sızıntılar, güneş ışığına dayalı birincil üretimden bağımsız olarak kimyasal enerji kullanan kemosentetik organizmaların oluşturduğu biyolojik toplulukların gelişmesine olanak sağlayan özel habitatlar meydana getirmektedir. Denizaltı dağları ve çamur volkanları, çevrelerindeki deniz tabanından farklı fiziksel ve kimyasal özelliklere sahip mikrohabitatların oluşmasına katkıda bulunarak biyolojik çeşitlilik açısından önem taşımaktadır.

Finike Denizaltı Dağları, Doğu Akdeniz’in besin maddeleri bakımından görece fakir açık deniz ortamında yer almakla birlikte, deniz tabanındaki karmaşık topoğrafik yapı nedeniyle ekolojik açıdan farklı özellikler göstermektedir. Denizaltı dağları, su kütlelerinin hareketini ve farklı derinliklerdeki su kütleleri arasındaki etkileşimleri etkileyerek planktonik ve pelajik organizmalar için uygun koşulların oluşmasına katkıda bulunabilmektedir. Bölgede gerçekleştirilen araştırmalarda balıklar, pelajik kabuklular, gastropodlar, zooplankton, kafadanbacaklılar ve çeşitli derin deniz bentik topluluklarına ilişkin kayıtlar elde edilmiştir.

2021 yılında gerçekleştirilen araştırmalarda Finike Denizaltı Dağları ve çevresinde 20 balık türü tespit edilmiştir. Aynı araştırma kapsamında sekiz pelajik makrokrustase türü kaydedilmiş, zooplankton araştırmalarında ise 42 tür belirlenmiştir. Araştırmalar sonucunda bazı türlerin Türkiye denizleri açısından yeni kayıt niteliğinde olduğu ortaya konulmuştur. Bölge aynı zamanda deniz memelileri, deniz kaplumbağaları, göçmen deniz kuşları ve orkinos gibi yüksek hareket kabiliyetine sahip türler açısından da önem taşımaktadır. Çizgili yunus ve ispermeçet balinası gibi deniz memelilerinin yanı sıra çeşitli deniz kuşları ve pelajik türlerin bölgeyi beslenme, göç ve geçiş alanı olarak kullandığı belirlenmiştir. Bu durum, denizaltı dağlarının yalnızca bentik organizmalar açısından değil, pelajik ekosistemler ve geniş hareket alanlarına sahip türler açısından da ekolojik önem taşıdığını göstermektedir.

Finike Denizaltı Dağları’nın tarihsel ve kültürel önemi, kıyı alanlarında bulunan arkeolojik ve yerleşim unsurlarından ziyade Doğu Akdeniz’in denizcilik, coğrafya ve bilimsel araştırma tarihiyle ilişkilidir. Bölgedeki denizaltı dağları uluslararası bilimsel literatürde Anaximander, Anaximenes ve Anaxagoras adlarıyla tanımlanmaktadır. Alanın Türkiye kıyılarından açık denize uzanan denizel sistem içerisindeki konumu, Doğu Akdeniz’de denizel kaynakların kullanımı, deniz yetki alanları ve sınır aşan denizel ekosistemlerin korunması bakımından da önem taşımaktadır.

Bölgenin turizm potansiyeli, kıyı ve sığ deniz alanlarında gerçekleştirilen geleneksel turizm faaliyetlerinden farklı özellik göstermektedir. Denizaltı dağlarının önemli bölümü yaklaşık 700-2.000 metre ve daha derin sularda yer aldığından, alanın kitlesel rekreasyon veya geleneksel dalış turizmine yönelik kullanım olanakları sınırlıdır. Buna karşılık bölge; deniz biyolojisi, oşinografi, jeoloji ve derin deniz ekosistemleri üzerine gerçekleştirilen bilimsel araştırmalar açısından önemli bir çalışma alanıdır. Deniz memelilerinin gözlenmesine yönelik araştırmalar ve bilimsel amaçlı deniz seferleri de bölgenin doğa temelli ve özel ilgi turizmi açısından değerlendirilebilecek özellikleri arasında yer almaktadır. Ancak bu tür faaliyetlerin koruma statüsü ve alanın hassas ekolojik özellikleriyle uyumlu biçimde yürütülmesi gerekmektedir.

Finike Denizaltı Dağları Özel Çevre Koruma Bölgesi, 16 Ağustos 2013 tarihinde 28737 sayılı Resmî Gazete’de yayımlanan Bakanlar Kurulu Kararı ile ilan edilmiştir. Alanın yönetimi, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren Tabiat Varlıklarını Koruma Genel Müdürlüğü tarafından yürütülmektedir. Koruma statüsünün temel amaçları arasında bölgenin biyolojik çeşitliliğinin, derin deniz ekosistemlerinin, denizaltı dağlarının ve hassas habitatların korunması yer almaktadır. Alanın korunması, Türkiye’nin taraf olduğu Barselona Sözleşmesi ve Biyolojik Çeşitlilik Sözleşmesi gibi uluslararası düzenlemelerin yanı sıra Akdeniz’de denizel biyolojik çeşitliliğin korunmasına yönelik bölgesel çalışmalarla da ilişkilidir.

Koruma alanının ilan edilmesinin ardından bölgenin biyolojik ve ekolojik özelliklerinin belirlenmesine yönelik bilimsel çalışmalar yoğunlaşmıştır. Özellikle 2021 yılında gerçekleştirilen araştırmalar kapsamında deniz memelileri, balıklar, pelajik omurgasızlar, zooplankton ve deniz kuşlarına ilişkin veriler elde edilmiştir. Bu çalışmalar, Finike Denizaltı Dağları’nın biyolojik çeşitliliğinin ortaya konulması ve alanın ekolojik özelliklerinin değerlendirilmesi açısından temel bir veri kaynağı oluşturmuştur. Bununla birlikte, derin deniz ekosistemlerinin uzun dönemli değişimlerinin belirlenebilmesi için biyolojik çeşitlilik ve habitat izleme çalışmalarının düzenli olarak sürdürülmesi önem taşımaktadır.

Finike Denizaltı Dağları’nın derin deniz niteliği, ekosistemin çevresel baskılara karşı duyarlılığını artıran unsurlardan biridir. Derin deniz habitatlarının fiziksel bozulma sonrasında yenilenme süreçlerinin uzun olması nedeniyle balıkçılık faaliyetleri, denizel atıklar, gemi kaynaklı kirlilik, iklim değişikliği ve denizel ekonomik faaliyetler bölgenin ekolojik bütünlüğü açısından potansiyel baskı unsurları arasında değerlendirilmektedir. Bölgede gerçekleştirilen araştırmalarda yüzey sularında mikro, mezo ve makroplastik atıkların varlığı da incelenmiştir. Bunun yanı sıra uluslararası balıkçılık faaliyetlerinin denizaltı dağları çevresindeki hassas bentik habitatlar üzerindeki olası etkileri, alanın yönetimi açısından dikkate alınması gereken konular arasında bulunmaktadır.

Finike Denizaltı Dağları Özel Çevre Koruma Bölgesi’nin korunması ve yönetiminde biyolojik çeşitliliğin uzun dönemli olarak izlenmesi, deniz memelileri ve göçmen türlerin hareketlerinin takip edilmesi, balıkçılık faaliyetlerinin ekosistem üzerindeki etkilerinin değerlendirilmesi ve denizel atıkların izlenmesi önem taşımaktadır. Bölgenin hareketli deniz canlılarının kullandığı geniş ekolojik sistemlerin bir parçası olması, koruma çalışmalarında ulusal uygulamaların yanı sıra bölgesel ve uluslararası iş birliğinin de önemini artırmaktadır. Bu özellikleriyle Finike Denizaltı Dağları, Türkiye’nin derin deniz ekosistemlerinin ve Doğu Akdeniz’in denizel biyolojik çeşitliliğinin korunması açısından önemli bir doğal alan niteliğindedir.