Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri olmak üzere iki ana bileşenden oluşuyor. Diyarbakır Kalesi dünyada sağlam durumda bulunan en büyük surlarından biri olarak kabul ediliyor. Kalenin ilk bölümleri Hurriler döneminde (MÖ 3000) yapıldı. MS 349 yılında Roma İmparatoru II. Constantius tarafından kentin çevresi surlarla çevrildi ve kale güçlendirildi. Dış kale surları, günümüzde Suriçi denilen eski Diyarbakır’ı kalkan balığı şeklinde çevreliyor. Dicle Vadisi’nden 100 metre yükseklikteki bir düzlükte kesme bazalt taşından yapılan surların uzunluğu 5.700 metre, duvar yüksekliği 12 metre, kalınlığı ise 3-5 metre arasında değişiyor. Yaklaşık üç km²’lik bir alanı çevreleyen surların üzerinde; Artuklu, Bizans, Selçuklu, Eyyubi, Akkoyunlu ve Osmanlılara ait çeşitli yazılar, güneş ve yıldız sembolleri, meyve ve tahıl motifleri, haç, aslan, boğa, kartal ve at kabartmaları yer alıyor. Dış kalenin dört yöne açılan dört önemli kapısı (kuzeyde Dağ Kapısı, doğuda Yeni Kapı, güneyde Mardin Kapısı, batıda Urfa Kapısı) ve 82 burcu bulunuyor. Kapılar Mezopotamya bölgesinin en önemli ticari merkezlerinden olan Diyarbakır’a giriş çıkışları kontrol altında tutmak için kullanılıyor. İç kale ise surların kuzeydoğusunda yer alıyor ve içinde kilise, Artuklu saray kalıntıları ile sarnıç ve cami bulunuyor.

Surlarla çevrili bir kent olan Diyarbakır’ın öneminin teşhis edilmesinde belirleyici faktörler arasında yer alan “Hevsel Bahçeleri” Dicle Nehri ve dolaylarında konumlanıyor. Hevsel Bahçeleri’nin ismi Osmanlı’nın XVII. ve XVIII. yüzyıl tarih kayıtlarında Es/v/f/el Bahçesi olarak geçiyor buna bağlı olarak Abakay’ın da vurguladığı üzere Evsel olarak anılan bahçelerin ismi zamanla Hevsel şeklinde değişti. Hevsel Bahçeleri, bahçe kültürünün çok önemli olduğu bir coğrafyada yer alan tarihi boyunca halkın kullanımına açık sivil bir bahçe olarak özgün bir değer ortaya koyuyor. Verimli tarım arazileri, endemik bitki türleri ve doğal peyzaj alanları içeren bahçeler, Diyarbakır’ın geçmişten bugüne birçok devlet için önemli bir merkez olmasını sağlıyor. Otuzdan fazla uygarlığın izlerini taşıyan bir bölgede sekiz bin yıl gibi çok uzun süredir bahçe olarak var olmasıyla, tarımsal değerinin dışında, kültürel ve tarihi olarak da özgün bir yere sahiptir. Diyarbakır Kalesi ve Hevsel Bahçeleri’nin yaşamsal işbirliği ve Hevsel Bahçeleri’nin oluşturduğu peyzaj, kentin ve aday varlığın binlerce yıldır kesintisiz yaşam sürmesinde, en önemli etkendir.

UNESCO tarafından 2015 yılında Almanya’nın Bonn kentinde 39’uncusu gerçekleştirilen Dünya Mirası Komitesi Toplantısı’nda UNESCO Dünya Mirası Listesine kaydedildi. Üzerindeki yazıtları, burçları ve bezemeleriyle görkemli bir açık hava müzesi konumunda olan Diyarbakır Surları ve Hevsel Bahçeleri, Türkiye’nin Dünya Kültür Mirası listesindeki 14. yeri olarak tescillendi.