Çermik Ulu Camii, Diyarbakır’ın Çermik ilçesinde yer alan ve farklı tarihsel dönemlerin mimari izlerini bir arada barındıran önemli bir İslam yapısıdır. Yapının ilk inşası, Artuklu Beyliği dönemi kapsamında 1144–1167 yılları arasında Ebu Mansur İlaldı b. İbrahim tarafından gerçekleştirilmiştir. Daha sonraki süreçte, 1517 yılında Şah Ali Bey tarafından yapılan müdahalelerle yapı genişletilmiş ve çeşitli eklemelerle bugünkü formuna yaklaşmıştır (Demirtaş 2019; Diyarbakir.net 2023).

Caminin kuzey cephesinde bulunan son cemaat yerine avludan altı basamaklı bir merdiven aracılığıyla ulaşılmaktadır. Doğu-batı doğrultusunda gelişen kare plan şemasına sahip yapıdaki son cemaat yeri, üç sivri kemer açıklığıyla tanımlanmaktadır. Harim bölümüne geçiş ise üç kubbeyle örtülü son cemaat mekânı üzerinden sağlanmaktadır.

Günümüzde yapı, mimari ve yapısal açıdan çeşitli bozulmalarla karşı karşıyadır. Özellikle doğu kanadında yer alan taşıyıcı duvarlarda belirgin strüktürel çatlaklar ve deformasyonlar gözlemlenmektedir. Duvar yüzeylerinde biyolojik oluşumlar, tuzlanma ve yer yer malzeme kayıpları en sık karşılaşılan bozulma türleri arasında yer almaktadır. Bunun yanı sıra zemin oturmalarına bağlı olarak oluşan çatlaklar da yapının strüktürel bütünlüğünü olumsuz yönde etkilemektedir.

Yapıya 1957 yılında eklenen betonarme minarenin ise hem taşıyıcı sistem hem de mimari bütünlük açısından özgün yapı karakteriyle uyumlu olmadığı görülmektedir. Bu müdahalenin, caminin tarihî kimliğini zedelediği ve farklı malzeme özelliklerinden kaynaklanan yeni çatlak oluşumu risklerini artırdığı değerlendirilmektedir (Korkmaz 2021).

Sonuç olarak Çermik Ulu Camii, bölgesel mimari miras açısından özgün nitelikler taşıyan önemli bir yapı olmakla birlikte günümüzde çeşitli yapısal sorunlar ve malzeme bozulmalarıyla karşı karşıyadır. Bu nedenle yapı, Diyarbakır ve çevresindeki tarihî camilerin korunması ve restorasyonu kapsamında öncelikli olarak ele alınması gereken kültürel miras alanlarından biri olarak değerlendirilmektedir.