Yeşil Türbe
DOĞAL VE KÜLTÜREL MİRAS Türbe TÜRKİYE'NİN İLLERİ Bursa
(Yıldırım, Bursa, 1421)
Maddeye katkıda bulunan yazarlar:
-
2019
Kentin doğusunda Yeşil semtindedir. Yeşil Camii´nin güneyindeki tepe üzerindedir. Türbeye; yeşil, turkuaz çinilerle kaplı olmasından dolayı Yeşil Türbe ismi halk tarafından verilmiştir. 1421 yılında Yıldırım Bayezıd´ın oğlu Çelebi Sultan Mehmet tarafından Yeşil Camii ile birlikte yaptırıldı. Türk mezar anıtlarının en görkemlilerinden biri olan Yeşil Türbe, Çelebi Sultan Mehmet’in ölümünden 40 gün önce bitirildi. Mimarı Hacı İvaz Paşa´dır. Nakkaşları Ali bin İlyas Ali, Mehmed el Mecnun´dur. Yeşil Türbe, Yeşil Külliye içerisinde bulunan Yeşil Camii’nden yüksektedir. Yüksek olmasının sebebi, Osmanlının zor döneminde dosta düşmana karşı ayaktayız mesajını vermek içindir. Çelebi Mehmed’in, Timur yenilgisi ve kardeşler arasındaki iktidar mücadelesi sonrası, Osmanlı’nın yıkılmadığını ve eskisinden daha parlak eserler yapabileceğini göstermek amacıyla yaptırıldı.
Türbede Osmanlı’nın beşinci padişahı olan Sultan Mehmed Çelebi, Sultanın kızlarından Varna’da şehit olan Karaca Paşa’nın zevcesi Selçuk Hatun, Hafsa Hatun, Ayşe Hatun, Sitti Hatun, 1422’de idam edilen Şehzade Mustafa ve dadısı Daya Hatun ve 1429 yılındaki vebadan ölen oğulları Mahmut ve Yusuf’un mezarları bulunmaktadır. Yeşil Camii’nin mihrap yönünden, cami ile türbeyi birbirinden ayıran Yeşil Caddesi’nden türbeye gidilmektedir. Giriş, kuzey cephesindendir. Girişin sağında ve solunda yer alan küçük mihraplar, kapı üzerindeki skalaktitler, kitabe, dilimli sivri kubbe, çeşitli renk ve motiflerdeki çiniler ile oldukça görkemli durmaktadır. Türbedeki çiniler kabartma ve sır tekniğinin en güzel örneklerini oluşturmaktadır. Geniş kapısı üzerindeki sülüs yazılı kitabede Burası Medfun Said, Şehid Sultanoğlu Sultan Mehmed Bin Beyazıd’ın türbesidir. 824 senesi Cemaziyellülâsında vefat etmiştir yazılıdır.
Selçuklu kümbet geleneğini yansıtan Yeşil Türbe’nin sekiz köşeli bir planı vardır. Türbenin üzerinde sivri bir kubbesi bulunmaktadır. Türbenin içi köşeden köşeye, 17 metre duvardan duvara 14,5 metredir. Türbenin büyük bölümü yeşil çinilerle kaplıdır. Çiniler Mecnun Mehmed adlı ustanın eseridir. Türbenin içi sadece üç metre yüksekliğine kadar çini ile kaplıyken dış yüzeyinin kubbe dahil tüm yüzü çini ile kaplıymış. Ancak bugün kubbe kurşunla kaplıdır. Türbenin dış duvarları kubbe kasnağına kadar altı köşeli, yeşil ve firuze yeşili çinilerle kaplıdır. Girişin solundaki çiniler orijinaldir. Diğer bölümleri yenilenmiştir. Duvar yüzeylerinin kenarları mermerle çevrelenmiş ve onlara bitişik mermer ayaklar üzerine sivri kemerler yerleştirilmiştir. Türbenin kenarlarında ayna kısımları sivri kemerli dikdörtgen birer pencere vardır. Bunların üst kısımları mavi zemin üzerine renkli sülüs yazılarla süslenmiştir. Türk ahşap işçiliğinin en güzel örneklerinden olan türbe kapısı ise Tebrizli Ahmet oğlu Hacı Ali’nin eseridir. Yapımında ceviz ağacı kullanılan türbe kapısına geometrik örgü motifleri işlenmiştir. Kapı nişinin iki yanında küçük çinili mihraplar yer almaktadır.
Yeşil Türbe, dıştan bakıldığında tek katlı gibi görünse de iki katlı olarak inşa edilmiştir. Yapı, sandukaların bulunduğu yer ile bunun altındaki basık tonozlu mezar odasından meydana gelmektedir. İki basamakla girilen türbenin ortasında sekiz köşeli bir kaide ve Çelebi Sultan Mehmet’in sembolik sandukası yer almaktadır. Sandukanın alt kısmında, koyu mavi ve sarı renkli zemine stilize gelincik ve lotus motifleri ile bezenmiş çiniden küçük mihraplar bulunmaktadır. Bunların etrafını da celi yazılı, altın yaldızlı bir kitabe çevirmektedir. Yeşil Türbe’de; 2007-2009 yıllarında Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Bursa Valiliği’nce Türkiye Odalar ve Borsalar Birliğinin (TOBB) mali desteğiyle yenileme işlemi gerçekleştirildi.
Referanslar
Belgesel Tarih, Bursa’nın Simge Yapısı: Yeşil Türbe, https://www.belgeseltarih.com/bursanin-simge-yapisi-yesil-turbe/, (Erişim tarihi: 04.11.2019); Bursa Ulu Camii, Bursa Türbe ve Yeşil Türbe – Yeşil Türbe, http://www.bursaulucamii.com/turbe2.html, (Erişim tarihi: 04.11.2019); Bursa İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Türbeler, https://bursa.ktb.gov.tr/TR-70244/turbeler.html, (Erişim tarihi: 04.11.2019); Türkiye Kültür Portalı, Yeşil Türbe – Bursa, https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bursa/gezilecekyer/yesil-turbe , (Erişim tarihi: 04.11.2019); Wiki Bursa, Yeşil (Çelebi sultan Mehmet) Türbesi, https://www.bursa.com/wiki/Yesil_Celebi_Sultan_Mehmet_Turbesi, (Erişim tarihi: 04.11.2019).
-
2026
Yeşil Külliye’nin en tanınmış yapısı olan türbe, Yıldırım Bayezid’in oğlu ve Osmanlı Devleti’nin beşinci padişahı olan Çelebi Mehmed tarafından H. 824 (M. 1421) yılında Mimar Hacı İvaz Paşa’ya yaptırılmıştır. Yapının çini ustası Mehmed el-Mecnun, nakkaşı ise Ali bin İlyas Ali’dir. Türbenin inşası, Çelebi Mehmed’in vefatından 40 gün önce tamamlanmış; padişahın ölümü bir süre halktan gizlendikten sonra naaşı, yapımından yaklaşık 80 gün sonra Yeşil Türbe’ye defnedilmiştir.
Türbe, Timur yenilgisi ve şehzadeler arasındaki iktidar mücadelesinin ardından Çelebi Mehmed tarafından Osmanlı Devleti’nin yeniden toparlandığını ve siyasi gücünü sürdürdüğünü vurgulamak amacıyla anıtsal ve ihtişamlı bir anlayışla inşa ettirilmiştir. Yeşil Külliye içerisinde yer alan yapı, Yeşil Cami’den daha yüksek bir konumda bulunmakta olup bu durum Osmanlı mimarisinde alışılmış bir uygulama değildir. Bu tercih, devletin zor bir dönemden geçtiği süreçte siyasi ve simgesel bir güç gösterisi olarak değerlendirilmektedir.
Yeşil Türbe, Osmanlı türbeleri arasında en yüksek örneklerden biri olarak kabul edilir. Sandukaların bulunduğu ana mekân ile bunun altında yer alan beşik tonozlu mezar odasından oluşan iki katlı bir düzene sahiptir. Sekizgen prizma biçimindeki yapının en dar yüzü 8,45 metre, en geniş yüzü ise 8,87 metredir. Beden duvarları beyaz mermerle kaplanmış; mermer çerçeveler ve ayaklar, yaklaşık 3,5 metre açıklığa sahip sivri kemerleri taşımaktadır.
Güney ve kuzey cepheleri hariç, yapıda dikdörtgen formlu büyük pencereler ile sivri kemerli alçı pencereler bulunmaktadır. Cephe düzenlemesi büyük ölçüde özgünlüğünü koruyarak günümüze ulaşmış olup bu kompozisyonun en belirgin örneği, girişin doğusunda yer alan yüzeyde görülmektedir. Söz konusu cephede mermer çerçeveler, sağır kemerler ve pencere açıklıkları, geçme rûmî motifli bordürlerle çevrelenerek zengin bir süsleme programı oluşturulmuştur. Diğer cephelerde ise yeşil ve turkuaz tonlardaki çiniler ön plana çıkmaktadır. Pencere alınlıklarında koyu lacivert zemin üzerine ince hatlarla üç yatay kuşağa ayrılmış panolarda ayet ve hadis metinlerine yer verilmiştir. Yapı, süslemede yoğun olarak kullanılan yeşil tonlar nedeniyle halk arasında “Yeşil Türbe” adıyla anılmaktadır.
Türbe; kubbe, kasnak ve beden duvarları olmak üzere üç kütlesel mimari unsurdan oluşmaktadır. Cephede dikkati çeken mermer çerçeve, cephelerin birleştiği köşeleri, subasmanını ve sivri kemerlerin çevresini dolaşarak saçaklığı kuşatmaktadır. Osmanlı mimarisinde tüm duvarları çiniyle kaplı olan tek türbe olma özelliğini taşımaktadır. Sekiz cepheli yapıda, duvar yüzeyleri ile köşelerde oluşturulmuş mermer çerçeve ve kemerler arasında kalan alanlar turkuaz renkli çinilerle kaplanmıştır. Türbede dış cephe kaplamalarının yanı sıra sandukalar, mihrap, iç duvarlar ve cümle kapısı da çini süslemelidir.
Duvarlar, 2,94 metre yüksekliğe kadar uzanan iki bordürle çevrilmiş olup yüzeyleri altıgen biçimli turkuaz çinilerle kaplanmıştır. Bu yüzeylerde iri madalyonlar bulunmaktadır. Türbenin mihrabı, İznik çiniciliğinin en seçkin örneklerini yansıtan ve renkli süsleme sanatının başyapıtları arasında kabul edilen bir sanat eseridir. Givli süs sütunları, üç sıra mukarnas düzenlemesi, rûmî, palmet ve kıvrık dal motifleri, kalın yazı kuşakları ve tepeliğiyle Yeşil Cami mihrabını andırmaktadır.
Ceviz ağacından geçme tekniğiyle yapılmış, rozet, geometrik ve rûmî motiflerle bezenmiş kitabeli kapısı ise Osmanlı ahşap işçiliğinin güzel örneklerinden biridir. Kapı üzerinde Çelebi Mehmed’in ve Mimar Hacı İvaz Paşa’nın adlarının yanı sıra, külliyedeki ahşap işlerinin ustasına işaret eden “Amel-i Hacı Ali b. Ahmed-i Tebrîzî” ibaresi yer almaktadır.
Türbenin çini mihrabı ile Çelebi Sultan Mehmed’e ait sarı, lacivert ve beyaz renklerde, tamamı kabartma çinilerle kaplı sanduka, benzerine rastlanmayan özgün örnekler arasında yer almaktadır. Türbede ayrıca Çelebi Mehmed’in şehzadeleri Mustafa, Mahmud ve Yusuf Çelebi’ye; kızları Selçuk, Sittî, Ayşe ve Hafsa Sultan’a ve sütannesi Dâye Hatun’a ait sandukalar yer almaktadır. Türbenin bahçesinin doğu ve kuzey kesimlerinde Osmanlı Devleti’nde görev yapmış kâtip, vezir ve valiler ile mezar taşlarındaki kitabeleri tam olarak okunamayan bazı kişilere ait toplam 11 mezar bulunmaktadır. Bu mezarlardan birinin mezar taşı günümüze ulaşmamıştır.
Yapı, örtü sistemi olarak kullanılan tek kubbenin tanımladığı merkezi plan şemasına sahiptir. Anadolu-Türk mimarisinde kubbenin ana mekâna geçişinde başvurulan çözümlerden biri olan Türk üçgeni, bu yapıda da uygulanmıştır. Türbe, 1647 yılında Hassa Mimarı Elhac Mustafa bin Abidin tarafından onarılmış; 1769 yılında Mimar es-Seyyit Elhac Şerif Efendi tarafından yeniden elden geçirilmiştir. 1864–1867 yılları arasında Léon Parvillée’nin gerçekleştirdiği müdahalelerin ardından 1904 yılında Osman Hamdi Bey’in girişimleri doğrultusunda Asım Kömürcüoğlu tarafından onarılmıştır.
2007–2009 yılları arasında kapsamlı bir restorasyon sürecinden geçirilerek yeniden ziyarete açılan Yeşil Türbe, 2014 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne kaydedilen “Bursa ve Cumalıkızık: Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu” adlı seri miras alanı kapsamında Yeşil Külliye’nin ayrılmaz bir parçası olarak koruma altındadır. Osmanlı mimarisinin ve çini sanatının en seçkin örneklerinden biri olarak kabul edilen yapı; mimari kurgusu, zengin süsleme programı ve taşıdığı tarihi-simgesel değerler doğrultusunda Bursa’nın kültürel mirasını yansıtan başlıca anıtsal eserlerden biri olarak yerli ve yabancı ziyaretçiler tarafından yoğun ilgi görmektedir.
Referanslar
Bursa İl Özel İdaresi. (2012). Bursa kent rehberi.; T.C. Bursa Büyükşehir Belediyesi. (t.y.). Sultan Çelebi Mehmet Külliyesi (Yeşil Külliyesi). Bursa Müzeler Müdürlüğü [Web sayfası]. https://www.bursamuze.com/sultan-celebi-mehmet-kulliyesi-yesil-kulliyesi, Erişim tarihi: 16 Ocak 2026.; T.C. Bursa Valiliği. (t.y.). Yeşil türbe [Web sayfası]. https://www.bursa.gov.tr/yesil-turbe, Erişim tarihi: 16 Ocak 2026.; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Türbeler [Web sayfası]. https://bursa.ktb.gov.tr/TR-70244/turbeler.html, Erişim tarihi: 16 Ocak 2026.; T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. (t.y.). Yeşil türbe [Web sayfası]. https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bursa/gezilecekyer/yesil-turbe, Erişim tarihi: 16 Ocak 2026.; T.C. Yıldırım Belediyesi. (t.y.). Yeşil türbe [Web sayfası]. https://www.yildirim.bel.tr/sayfa/yesil-turbe.html, Erişim tarihi: 16 Ocak 2026.; T.C. Yıldırım Kaymakamlığı. (t.y.). Yeşil türbe [Web sayfası]. https://www.yildirim.gov.tr/tarih, Erişim tarihi: 16 Ocak 2026.; VisitBursa. (t.y.). Yeşil türbe [Web sayfası]. https://visitbursa.org/tr/mekanlar/yesil-turbe-42, Erişim tarihi: 16 Ocak 2026.
