Üç Kümbetler, Erzurum il merkezinde yer alan ve Anadolu Türk-İslam mezar mimarisinin önemli örnekleri arasında gösterilen anıt mezar yapıları topluluğudur. Birbirine yakın konumda bulunan üç kümbetten oluşan yapı grubu, halk arasında “Üç Kümbetler” adıyla anılmaktadır. Kümbetlerin en büyüğü ve en tanınmışı Emir Saltuk Kümbeti olup diğer iki kümbet farklı plan özellikleri göstermektedir. Yapı topluluğu içerisinde ayrıca kare planlı bir mezar yapısı da bulunmaktadır. XII-XIV. yüzyıllar arasında inşa edildiği kabul edilen Üç Kümbetler, Erzurum’un Türk-İslam dönemine ait en önemli mimari mirasları arasında yer almaktadır.

Üç Kümbetler, Orta Çağ’da Erzurum surlarının dışında bulunan bir mezarlık alanı içerisinde inşa edilmiştir. Günümüzde mezarlık alanı büyük ölçüde ortadan kalkmış olmakla birlikte kümbetler varlıklarını koruyarak şehrin tarihî dokusunun önemli unsurları hâline gelmiştir. Yapı topluluğunun en büyük örneği olan Emir Saltuk Kümbeti, Saltuklu Beyliği hükümdarlarından İzzeddin Saltuk’a atfedilmektedir. Ancak kitabesinin bulunmaması nedeniyle yapının kesin inşa tarihi ve banisi bilinmemektedir. Mimari özellikleri dikkate alınarak XII. yüzyılın sonları ile XIII. yüzyılın başlarına tarihlendirilmektedir. Diğer kümbetlerin ise üslup özelliklerine göre XIII. ve XIV. yüzyıllarda inşa edildiği kabul edilmektedir.

Yapı topluluğunun en dikkat çekici eseri olan Emir Saltuk Kümbeti, sekizgen planlı ve iki katlı olarak tasarlanmıştır. Alt katta cenazelik (mezar odası), üst katta ise ziyaret mekânı bulunmaktadır. Dış cephede kırmızı, beyaz ve gri renkli taşların birlikte kullanılması yapıya zengin bir görünüm kazandırmaktadır. Sekizgen gövde üzerindeki nişlerde kartal, ejder, boğa, tavşan ve çeşitli hayvan figürleri yer almaktadır. Bu figürlü bezemeler, Anadolu’daki erken dönem Türk sanatında görülen sembolik ve ikonografik unsurların önemli örnekleri arasında değerlendirilmektedir. Emir Saltuk Kümbeti, Anadolu’daki erken tarihli Türk türbe mimarisi örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Silindirik gövdeli ikinci kümbet, tek katlı olup konik külahla örtülmüştür. Gövde yüzeyinde sivri kemerli kör nişler ve geometrik süslemeler bulunmaktadır. Yapının iç mekânında mukarnaslı bir mihrap yer almaktadır. Kime ait olduğu bilinmeyen kümbet, mimari özellikleri doğrultusunda XIV. yüzyılın başlarına tarihlendirilmektedir.

Kare planlı üçüncü kümbet ise iki katlı olarak inşa edilmiş ve dıştan piramidal külahla örtülmüştür. Daha sade bir mimariye sahip olan yapının iç kısmında küçük bir mihrap nişi bulunmaktadır. Kitabesi bulunmayan kümbet, mimari ve süsleme özellikleri dikkate alınarak XIII. yüzyıla tarihlendirilmektedir.

Üç Kümbetler, Anadolu’daki Türk-İslam mezar mimarisinin gelişim sürecini göstermesi bakımından önemli yapılardır. Özellikle Emir Saltuk Kümbeti, Saltuklu sanatının günümüze ulaşan en seçkin örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Yapılarda görülen figürlü taş bezemeler, Anadolu Selçuklu sanatında nadir rastlanan ikonografik unsurlar arasında yer almaktadır. Kümbetler aynı zamanda Orta Asya kökenli türbe mimarisi geleneğinin Anadolu’daki yansımalarını göstermeleri bakımından da önem taşımaktadır.

Cumhuriyet döneminde çeşitli restorasyon çalışmalarıyla koruma altına alınan Üç Kümbetler’deki ilk kapsamlı onarım çalışmaları 1956 yılında gerçekleştirilmiştir. Daha sonraki yıllarda da koruma ve çevre düzenleme çalışmaları sürdürülmüştür. Günümüzde Erzurum’un en çok ziyaret edilen tarihî yapıları arasında yer alan Üç Kümbetler, Anadolu Türk mimarisinin ve Türk-İslam mezar sanatı geleneğinin önemli temsilcilerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.