Rabia Ana Mahallesi’nde bulunan kümbetlere Üç Kümbetler adı verilmektedir. Üç Kümbetler olarak adlandırılmasına rağmen çevrili alanda dört kümbet bulunmaktadır. Fakat bunlardan biri mimari anlamda kare şeklinde yapılmıştır ve diğer kümbetlere benzememektedir. Üç Kümbetler, Erzurum Çifte Minareli Medrese ve Ulu Camii’nin güneyinde konuşlanmıştır. Etrafında Erzurum’un tarihi ve kültürel açıdan önem taşıyan çok sayıda eseri bulunmaktadır. Üç Kümbetler’in doğusunda Mehdi Abbas Türbesi, güneyinde Rabia Hatun Türbesi ile Çeşmesi ve Tek Mezar ile Çeşmesi, kuzeyinde Gürcü Mehmet Paşa Camii ve Çeşmesi bulunmaktadır.

Üç Kümbetler’den sekiz köşeli ve üzerinde süslemeler ve ikonografik simgeler bulunduranının Saltuklu hükümdarı İzzettin Saltuk adına yaptırıldığı düşünülmektedir. Türbe 1956 yılında Milli Eğitim Bakanlığı tarafından restore edildi. Türbenin birçok Türk İslam türbesinde olduğu gibi cenazelik veya mumyalık adı verilen yer altında bir kabir odası bulunmaktadır. Cenazeliğin kubbesi zaman içerisinde yıkılmıştır. Restorasyon esnasında cenazeliğin üzeri örtülmüş ve kapısı da türbenin içine doğru açılmıştır. Türbenin içerisine takip eden süreçte 1332’de (H.732) öldüğü tespit edilen Reşit oğlu Taceddin’e ait mezar taşı yerleştirilmiştir. Kümbetlerin içerisinde mermerle veya çiniyle kaplanmış olmaları ihtimali olan sandukalar da bulunamamıştır. Dolayısıyla türbelerde kaç kişinin defin edilmiş olduğu da belirlenememiştir. Emir Saltuk Türbesi’nin üzerinde bulunan nişlerde Orta Asya Türk Mitolojisini yansıtan ikonlar bulunmaktadır. Aslan vücutlu iki kartal, boynuzlu öküz ve boynuzların üzerinde insan kafası, kartal, güneş sırtlı tavşan, ikiz ejder, çiçek ve kartal gibi semboller ile Türk mitolojisi yansıtılmaya çalışılmıştır.

Diğer iki kümbetin ise kitabesi bulunamadığı için yapıldığı dönem ve kimler adına yapıldığı tam olarak bilinmemektedir. Koruma alanının girişindeki tabeladaki açıklamalara göre diğer iki kümbetin tahmini olarak XIII. yüzyıl sonları veya XIV. yüzyıl başlarında yapıldığı tahmin edilmektedir. İkinci kümbetin batı penceresinin üstünde bir mermer olmasına rağmen üzerinde herhangi bir yazı bulunmamaktadır. Kitabenin Erzurum’un çeşitli dönemlerde istila edildiğinde yok edildiği düşünülmektedir. Üçüncü kümbetin içerisinde kabir odası, sanduka veya kitabe tespit edilememiştir. Diğer türbelerin Emir Saltuk’un oğlu Kızıl Arslan Mehmet, onun oğlu Melik Şah veya Melik Alâeddin’e ait türbeler olabileceği de düşünülmektedir. Çünkü Emir Saltuk’un türbesinin yanında oğlunun ve torunun türbesinin bulunması Türk töresi açısından doğal bir durumdur. Üç Kümbetler’in, 2013 yılında alınan karar doğrultusunda Tabiat Varlıklarını Koruma Kurulu tarafından çevre düzenlemesi yapılmış ve alan koruma altına alınmıştır. Ardından 2020 yılında TOKİ ve Erzurum Büyükşehir Belediyesi Başkanlığı'nın ortak projesi ile Kale ve Üç Kümbetler Çevresi Millet Bahçesi Projesi başlatılmış ve 2021 yılının sonuna kadar bitirilmesi planlanmıştır.

Erzurum’un tarihi resimlerinden anlaşıldığına göre Üç Kümbetler’in etrafında tahminlere göre Selçuklu ve Osmanlı döneminden kalan bir mezarlık bulunmaktaydı. Mezarlık çevre düzenlemesi amacıyla kaldırılmış ve toplum hafızası olumsuz yönde etkilenmiştir.

Üç Kümbetlerin yanı başında kare şeklinde dördüncü bir türbe daha bulunmaktadır. İçinde kabir bulunamamış olan bu türbenin halk tarafından mescit olarak inşa edildiği de düşünülmüştür. Bu düşünceden dolayı da Üç Kümbetler adı verilmiş ve bu şekilde anılmaya devam etmektedir.

Üç Kümbetler, Erzurum il merkezinde yer alan ve Anadolu Türk-İslam mezar mimarisinin önemli örnekleri arasında gösterilen anıt mezar yapıları topluluğudur. Birbirine yakın konumda bulunan üç kümbetten oluşan yapı grubu, halk arasında “Üç Kümbetler” adıyla anılmaktadır. Kümbetlerin en büyüğü ve en tanınmışı Emir Saltuk Kümbeti olup diğer iki kümbet farklı plan özellikleri göstermektedir. Yapı topluluğu içerisinde ayrıca kare planlı bir mezar yapısı da bulunmaktadır. XII-XIV. yüzyıllar arasında inşa edildiği kabul edilen Üç Kümbetler, Erzurum’un Türk-İslam dönemine ait en önemli mimari mirasları arasında yer almaktadır.

Üç Kümbetler, Orta Çağ’da Erzurum surlarının dışında bulunan bir mezarlık alanı içerisinde inşa edilmiştir. Günümüzde mezarlık alanı büyük ölçüde ortadan kalkmış olmakla birlikte kümbetler varlıklarını koruyarak şehrin tarihî dokusunun önemli unsurları hâline gelmiştir. Yapı topluluğunun en büyük örneği olan Emir Saltuk Kümbeti, Saltuklu Beyliği hükümdarlarından İzzeddin Saltuk’a atfedilmektedir. Ancak kitabesinin bulunmaması nedeniyle yapının kesin inşa tarihi ve banisi bilinmemektedir. Mimari özellikleri dikkate alınarak XII. yüzyılın sonları ile XIII. yüzyılın başlarına tarihlendirilmektedir. Diğer kümbetlerin ise üslup özelliklerine göre XIII. ve XIV. yüzyıllarda inşa edildiği kabul edilmektedir.

Yapı topluluğunun en dikkat çekici eseri olan Emir Saltuk Kümbeti, sekizgen planlı ve iki katlı olarak tasarlanmıştır. Alt katta cenazelik (mezar odası), üst katta ise ziyaret mekânı bulunmaktadır. Dış cephede kırmızı, beyaz ve gri renkli taşların birlikte kullanılması yapıya zengin bir görünüm kazandırmaktadır. Sekizgen gövde üzerindeki nişlerde kartal, ejder, boğa, tavşan ve çeşitli hayvan figürleri yer almaktadır. Bu figürlü bezemeler, Anadolu’daki erken dönem Türk sanatında görülen sembolik ve ikonografik unsurların önemli örnekleri arasında değerlendirilmektedir. Emir Saltuk Kümbeti, Anadolu’daki erken tarihli Türk türbe mimarisi örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Silindirik gövdeli ikinci kümbet, tek katlı olup konik külahla örtülmüştür. Gövde yüzeyinde sivri kemerli kör nişler ve geometrik süslemeler bulunmaktadır. Yapının iç mekânında mukarnaslı bir mihrap yer almaktadır. Kime ait olduğu bilinmeyen kümbet, mimari özellikleri doğrultusunda XIV. yüzyılın başlarına tarihlendirilmektedir.

Kare planlı üçüncü kümbet ise iki katlı olarak inşa edilmiş ve dıştan piramidal külahla örtülmüştür. Daha sade bir mimariye sahip olan yapının iç kısmında küçük bir mihrap nişi bulunmaktadır. Kitabesi bulunmayan kümbet, mimari ve süsleme özellikleri dikkate alınarak XIII. yüzyıla tarihlendirilmektedir.

Üç Kümbetler, Anadolu’daki Türk-İslam mezar mimarisinin gelişim sürecini göstermesi bakımından önemli yapılardır. Özellikle Emir Saltuk Kümbeti, Saltuklu sanatının günümüze ulaşan en seçkin örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Yapılarda görülen figürlü taş bezemeler, Anadolu Selçuklu sanatında nadir rastlanan ikonografik unsurlar arasında yer almaktadır. Kümbetler aynı zamanda Orta Asya kökenli türbe mimarisi geleneğinin Anadolu’daki yansımalarını göstermeleri bakımından da önem taşımaktadır.

Cumhuriyet döneminde çeşitli restorasyon çalışmalarıyla koruma altına alınan Üç Kümbetler’deki ilk kapsamlı onarım çalışmaları 1956 yılında gerçekleştirilmiştir. Daha sonraki yıllarda da koruma ve çevre düzenleme çalışmaları sürdürülmüştür. Günümüzde Erzurum’un en çok ziyaret edilen tarihî yapıları arasında yer alan Üç Kümbetler, Anadolu Türk mimarisinin ve Türk-İslam mezar sanatı geleneğinin önemli temsilcilerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.