Merkez, Sualtı Arkeoloji Enstitüsünün (Institute of Nautical Archaeology-INA) Türkiye’deki araştırma, konservasyon ve bilimsel çalışma faaliyetlerinin yürütüldüğü, Bodrum’da yer alan araştırma merkezidir. Sualtı Arkeoloji Enstitüsü (INA), 1972 yılında arkeolog George F. Bass tarafından kurulmuş, denizcilik arkeolojisi ve sualtı kültür mirasının araştırılması alanında faaliyet gösteren uluslararası bir araştırma kuruluşudur. Enstitünün kuruluşunda, Türkiye kıyılarında gerçekleştirilen sualtı arkeolojisi çalışmalarının önemli bir yeri bulunmaktadır. 1960 yılında George F. Bass tarafından gerçekleştirilen Gelidonya Burnu batığı kazısı, bilimsel yöntemlerin uygulandığı ilk sistematik sualtı gemi batığı kazılarından biri olarak kabul edilmektedir. INA’nın Türkiye’deki araştırmalarının zaman içerisinde genişlemesi ve çok sayıda arkeolojik batığın incelenmesi, Bodrum’da sürekli kullanılabilecek bir araştırma ve konservasyon merkezinin oluşturulmasını gerekli kılmıştır.

Bodrum Araştırma Merkezinin bulunduğu arazi 1988 yılında INA tarafından Bodrum’da, antik Halikarnassos kentinin Helenistik dönem surlarının yakınındaki bir bölgede satın alınmıştır. Merkezin ana yapıları mimar Turgut Cansever tarafından tasarlanmıştır. Yerleşkenin tasarımında geleneksel Ege mimarisine ait malzeme ve biçimsel özellikler ile çağdaş yapı elemanları birlikte kullanılmıştır. Araştırma merkezi, araştırmacıların çalışma gereksinimleri ile kazı dönemlerinde Bodrum’da bulunan ekiplerin barınma ihtiyaçlarını karşılayacak biçimde düzenlenmiştir.

Merkezin ilk yapı grubunda araştırmacı ofisleri, çizim odası, fotoğraf çalışmaları için karanlık oda, konservasyon laboratuvarı, yatakhane, ortak mutfak ve misafir odaları bulunmaktadır. Ana bina ve yatakhane 1994 yılında kullanılmaya başlanmış, yerleşkenin resmî açılışı ise 7 Temmuz 1995 tarihinde gerçekleştirilmiştir. İkinci yapılaşma aşamasında araştırma kütüphanesi ve konservasyon laboratuvarları geliştirilmiştir. 2000 yılında tamamlanan bu bölümle birlikte merkez, araştırma ve arkeolojik buluntuların korunmasına yönelik olanaklarını genişletmiştir.

Bodrum Araştırma Merkezinin temel işlevlerinden biri, INA tarafından gerçekleştirilen sualtı araştırmaları ve kazılar sonucunda elde edilen arkeolojik malzemelerin incelenmesi ve korunmasıdır. Merkezde farklı dönemlere ait gemi batıkları ve denizcilik faaliyetleriyle ilişkili arkeolojik buluntular üzerinde kazı sonrası araştırma, belgeleme, konservasyon ve restorasyon çalışmaları gerçekleştirilmektedir. Türkiye’deki INA araştırmaları kapsamında Tunç Çağı’ndan Osmanlı dönemine kadar farklı dönemlere tarihlenen batıklar ve arkeolojik alanlar incelenmiştir. Uluburun, Yassıada, Serçe Limanı, Tektaş Burnu, Pabuç Burnu ve Kızılburun gibi arkeolojik alanlarda yürütülen çalışmalar, Türkiye’nin denizcilik ve sualtı arkeolojisi araştırmaları açısından önemli veri kaynakları oluşturmuştur.

Merkezde araştırma faaliyetlerinin yanı sıra bilimsel yayın ve eğitim çalışmalarına yönelik olanaklar da bulunmaktadır. Araştırma kütüphanesi, denizcilik arkeolojisi, klasik arkeoloji ve ilgili disiplinlerde çalışan araştırmacıların kullanımına sunulmaktadır. Konservasyon laboratuvarları ise sualtından çıkarılan arkeolojik malzemelerin bilimsel yöntemlerle korunması ve incelenmesine yönelik çalışmaların yürütüldüğü birimlerdir. Merkez, farklı ülkelerden araştırmacı ve öğrencilerin katıldığı araştırma faaliyetleri açısından da uluslararası bir çalışma ortamı niteliğindedir.

Bodrum Araştırma Merkezi, işlevsel özelliklerinin yanı sıra mimari niteliğiyle de dikkat çekmektedir. Turgut Cansever tarafından tasarlanan yapı grubu, Bodrum’un yerel yapı kültürü ile çağdaş mimari yaklaşımın birlikte ele alındığı bir örnek olarak değerlendirilmektedir. Çalışma ve barınma işlevleri temelinde kurgulanan yerleşkede tonozlu birimler, avlular ve açık alanlar aracılığıyla iklim koşullarına uyum sağlayan bir mekânsal düzen oluşturulmuştur.

Günümüzde Bodrum Araştırma Merkezi, Sualtı Arkeoloji Enstitüsünün Akdeniz’deki araştırma faaliyetlerinin önemli merkezlerinden biri olarak kullanılmaktadır. Araştırma, konservasyon, belgeleme, kütüphane ve eğitim faaliyetlerinin bir arada yürütüldüğü merkez, Türkiye’nin sualtı kültür mirasının araştırılması ve korunmasına yönelik uluslararası bilimsel çalışmalar içerisinde işlevini sürdürmektedir.

INA Bodrum Araştırma Merkezi, Institute of Nautical Archaeology’nin (INA) Türkiye’de yürüttüğü sualtı arkeolojisi araştırmalarının konservasyon, belgeleme, arşivleme ve bilimsel yayın süreçlerini destekleyen araştırma merkezidir. Bodrum, Türkiye’de sualtı arkeolojisinin kurumsal gelişimi açısından önemli merkezlerden biri olup kentte hem uluslararası bir araştırma kuruluşu olan INA’nın Bodrum Araştırma Merkezi hem de Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi bulunmaktadır (INA t.y.; KTB t.y.-a). Bu iki kurum, sualtı kültür mirasının araştırılması, korunması ve toplumla paylaşılması süreçlerinde birbirini tamamlayan ancak idari yapıları ve temel işlevleri bakımından farklı kuruluşlardır.

Sualtı arkeolojisi; batık gemiler, limanlar, kıyı yerleşimleri ve su altında kalmış diğer kültür varlıklarının bilimsel yöntemlerle araştırılması, kazılması, belgelenmesi, korunması ve yayımlanmasını kapsamaktadır. Türkiye kıyılarında 1960’larda gerçekleştirilen öncü çalışmalar, disiplinin uluslararası ölçekte gelişiminde önemli rol oynamıştır (Sarkaç 2018; KTB t.y.-b). George F. Bass ve Peter Throckmorton öncülüğünde 1960 yılında gerçekleştirilen Gelidonya Batığı kazısı, sistematik sualtı kazı yöntemlerinin erken örneklerinden biri olarak değerlendirilmekte ve Türkiye’de sualtı arkeolojisinin gelişiminde önemli bir aşamayı oluşturmaktadır (Sarkaç 2018).

Gelidonya Batığı üzerinde gerçekleştirilen çalışmalar, daha sonra Institute of Nautical Archaeology’nin kurulmasına uzanan bilimsel ve uygulamalı sürecin gelişmesine katkıda bulunmuştur. George F. Bass tarafından 1972 yılında kurulan INA, farklı ülkelerde batık gemiler ve denizcilik tarihiyle ilişkili sualtı kültür mirasının araştırılmasına yönelik çalışmalar yürütmüş, Türkiye kıyıları da enstitünün önemli araştırma alanlarından biri olmuştur (TTA 2026a; Sarkaç 2018).

INA’nın Akdeniz’de yürüttüğü saha araştırmalarını, konservasyon faaliyetlerini ve bilimsel yayın süreçlerini desteklemek amacıyla Bodrum’da kalıcı bir araştırma merkezi oluşturulmasına yönelik çalışmalar 1980’lerin sonlarında başlamıştır. Enstitü, Bodrum’da antik Halikarnassos surlarının yakınında bulunan bir arazi üzerinde saha ekiplerinin lojistik gereksinimlerini, konservasyon laboratuvarlarını, belgeleme alanlarını ve araştırma kütüphanesini bir araya getiren bir yerleşke oluşturmuştur (INA t.y.; TTA 2026a). Yerleşkenin ilk etabı 1994 yılında, ikinci etabı ise 2000 yılında tamamlanmıştır (TTA 2026a).

Bodrum Araştırma Merkezi, INA tarafından gerçekleştirilen sualtı araştırmaları ve kazılarından elde edilen ahşap, seramik, metal ve organik buluntuların bilimsel inceleme, konservasyon, belgeleme ve yayına hazırlık süreçlerinde kullanılan başlıca çalışma alanlarından biridir. Merkezde konservasyon laboratuvarları, çizim ve fotoğraf atölyeleri, araştırma alanları, ofisler, depolar ve kütüphane bulunmaktadır. Saha sezonlarında araştırma ekiplerinin kullanımına yönelik konaklama ve ortak yaşam birimleri de yerleşkenin işlevsel yapısını tamamlamaktadır (INA t.y.; TTA 2026a).

Sualtından çıkarılan arkeolojik materyalin korunması, kara ortamında bulunan arkeolojik buluntulara göre farklı ve uzun süreli konservasyon süreçleri gerektirebilmektedir. Deniz suyunda uzun süre kalan ahşap, metal ve diğer organik malzemelerin yüzeye çıkarılmasının ardından kontrollü koşullarda stabilize edilmesi önem taşımaktadır. Bodrum Araştırma Merkezi’nin laboratuvar altyapısı, buluntuların korunmasının yanı sıra teknik çizim, fotoğrafla belgeleme, analiz ve bilimsel yayın süreçlerinin yürütülmesine de olanak sağlamaktadır (INA t.y.; TTA 2026a). Bu yönüyle merkez, sualtı kazısı ile akademik bilgi üretimi arasındaki saha sonrası aşamaların yürütüldüğü bilimsel bir çalışma ortamı niteliğindedir.

Bodrum Araştırma Merkezi mimari özellikleri bakımından da önem taşımaktadır. Yerleşke, mimar Turgut Cansever tarafından 1988 yılında sualtı arkeolojisi araştırma ve konservasyon merkezi olarak tasarlanmıştır. Yapı, Cansever’in Bodrum’daki son dönem uygulamalarından biri olarak değerlendirilmekte ve tasarım sürecinin 1988-1996 yılları arasında geliştiği belirtilmektedir (TTA 2026a; GZT Arkitekt 2023).

Yerleşke; avlular, tonozlu birimler, farklı kotlarda düzenlenen açık alanlar ve çalışma hacimlerinden oluşan parçalı bir mekânsal kurguya sahiptir. Beton, taş ve ahşabın birlikte kullanıldığı yapıda, Bodrum’un iklim ve çevre özellikleriyle ilişki kuran bir tasarım anlayışı benimsenmiştir. Kuzey-güney yönünde düzenlenen tonozlu birimler ile bunları birbirine bağlayan açık ve yarı açık dolaşım alanları yerleşkenin karakteristik özellikleri arasında yer almaktadır (TTA 2026a). Bu özellikler, Bodrum Araştırma Merkezi’ni yalnızca bilimsel araştırma altyapısı olarak değil, mimari açıdan da nitelikli bir yapı olarak değerlendirmeyi mümkün kılmaktadır (GZT Arkitekt 2023).

INA’nın Türkiye’de gerçekleştirdiği araştırmalar, ülkenin sualtı kültür mirasının bilimsel yöntemlerle belgelenmesi ve korunmasına katkı sağlamıştır. Enstitünün çalışma alanları, gemi batıkları ve denizcilik tarihi bakımından önem taşıyan diğer sualtı alanlarının belirlenmesi, araştırılması, kazılması, korunması ve bilimsel olarak yayımlanmasını kapsamaktadır (TTA 2026a). Türkiye kıyılarında gerçekleştirilen çalışmalar, farklı dönemlere ait denizcilik, ticaret, gemi yapım teknikleri ve deniz yoluyla gerçekleşen kültürel ilişkiler hakkında bilimsel veri sağlamaktadır.

Bodrum Araştırma Merkezi, bu çalışmaların karadaki araştırma ve konservasyon aşamasını temsil etmektedir. Sahadan getirilen buluntuların korunması, teknik olarak belgelenmesi, analiz edilmesi ve araştırma sonuçlarının bilimsel yayına dönüştürülmesi, Bodrum’u yalnızca sualtı arkeolojisi operasyonları için bir lojistik merkez olmaktan çıkararak kurumsal hafıza ve bilgi üretim alanlarından biri hâline getirmiştir (INA t.y.; Sarkaç 2018).

Bodrum’daki sualtı arkeolojisi kurumlarının adlandırılmasında INA Bodrum Araştırma Merkezi ile Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi zaman zaman birbiriyle karıştırılabilmektedir. Bununla birlikte iki kurumun idari statüsü ve temel işlevleri farklıdır. INA Bodrum Araştırma Merkezi, araştırma, konservasyon, belgeleme ve bilimsel yayın faaliyetlerine odaklanan uluslararası bir araştırma kuruluşunun merkezidir. Bodrum Kalesi’nde bulunan Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi ise Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlı bir müze kuruluşudur (INA t.y.; KTB t.y.-a; KTB t.y.-b).

Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi 1964 yılında Bodrum Müzesi adıyla açılmış, 1981 yılında Sualtı Arkeoloji Müzesi adını almıştır. Müze, Türkiye kıyılarında gerçekleştirilen sualtı araştırmaları ve kazılarında ortaya çıkarılan farklı dönemlere ait batık buluntularını ve denizcilik tarihiyle ilişkili kültür varlıklarını sergilemektedir (KTB t.y.-b; TTA 2026b). Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi, 1995 yılında Avrupa’da Yılın Müzesi Yarışması kapsamında “Özel Övgü” ödülüne değer görülmüştür (Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü 1995).

INA Bodrum Araştırma Merkezi ile Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi arasındaki ilişki, sualtı arkeolojisi araştırmalarının farklı aşamalarında ortaya çıkmaktadır. Sualtı kazılarından elde edilen buluntuların konservasyonu ve bilimsel değerlendirilmesi araştırma altyapısı gerektirirken, seçilen eserlerin korunarak ziyaretçilere sunulması müzecilik işleviyle ilişkilidir. Bu nedenle INA’nın araştırma ve konservasyon faaliyetleri ile müzenin koleksiyon, koruma, yorumlama ve sergileme faaliyetleri birbirini tamamlayan ancak birbirinin yerine geçmeyen kurumsal işlevler olarak değerlendirilmelidir (KTB t.y.-b; Turkish Archaeonews 2024).

Bodrum’daki sualtı arkeolojisi birikimi, araştırma, konservasyon, bilimsel yayın ve müzecilik faaliyetlerinin aynı kentte bir araya gelmesi bakımından önem taşımaktadır. INA Bodrum Araştırma Merkezi, sualtından çıkarılan arkeolojik materyalin konservasyonu, belgelenmesi ve bilimsel bilgiye dönüştürülmesi süreçlerinde önemli bir araştırma altyapısı sunarken Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi bu birikimin korunması, yorumlanması ve ziyaretçilere aktarılmasında önemli rol üstlenmektedir.

Bu kurumsal yapı, Bodrum’un yalnızca sualtı arkeolojisi buluntularının sergilendiği bir turizm destinasyonu değil, aynı zamanda sualtı kültür mirasının araştırıldığı, korunduğu ve bilimsel bilgiye dönüştürüldüğü bir merkez olmasını sağlamaktadır. INA Bodrum Araştırma Merkezi’nin bilimsel ve mimari özellikleri ile Bodrum Sualtı Arkeoloji Müzesi’nin sergileme ve kültürel miras işlevleri birlikte değerlendirildiğinde Bodrum, Türkiye’de sualtı arkeolojisi, kültürel miras yönetimi ve arkeoloji turizmi arasındaki ilişkinin belirgin biçimde izlenebildiği başlıca merkezlerden biri olarak öne çıkmaktadır.