Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü, Türkiye’de arkeoloji ve kültürel miras alanlarında bilimsel araştırma, eğitim, arşivleme, yayıncılık ve kurumlar arası iş birliğinin geliştirilmesi amacıyla kurulmuş ulusal düzeyde bir uzmanlık kurumudur. Enstitü, Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Gaziantep Büyükşehir Belediyesi ortaklığında, Avrupa Birliği Katılım Öncesi Yardım Aracı (IPA II) kapsamında yürütülen “AB-Türkiye Anadolu Arkeolojisi ve Kültürel Miras Enstitüsü Projesi” çerçevesinde hayata geçirilmiştir (AB Türkiye Delegasyonu 2023; Gaziantep Büyükşehir Belediyesi 2023). Kuruluş süreci, 7439 sayılı Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Vakfı Kanunu ile hukuki zemine kavuşturulmuş ve enstitü Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Vakfı bünyesinde faaliyet göstermeye başlamıştır (Gaziantep Büyükşehir Belediyesi 2023; Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-c). Enstitünün resmî açılışı 25 Ekim 2023 tarihinde gerçekleştirilmiştir (Kültür ve Turizm Bakanlığı 2023; İletişim Başkanlığı 2023).

Enstitünün temel amacı; Türkiye’de ve Türkiye ile kültürel ve tarihsel bağları bulunan farklı coğrafyalarda, başta Türk ve İslam arkeolojisi olmak üzere antropoloji, sanat tarihi, tarih, epigrafi ve numizmatik gibi alanlarda bilimsel araştırmalar yürütmek ve bu araştırmaları desteklemektir. Tarih öncesi dönemlerden günümüze uzanan geniş bir zaman aralığını kapsayan çalışmaların yayımlanması, arşivlenmesi ve araştırmacıların kullanımına sunulması da kurumun başlıca görevleri arasında yer almaktadır. Enstitü ayrıca kütüphane ve müze altyapısının geliştirilmesi, uluslararası bilim çevreleriyle iş birlikleri kurulması ve geleceğin arkeologlarının yetiştirilmesine yönelik eğitim, burs ve staj programlarının yürütülmesini amaçlamaktadır (Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-a).

Enstitünün kurumsal yaklaşımı, dünyadaki benzer arkeoloji enstitülerinin araştırma, eğitim, yayın ve arşivleme işlevlerini Türkiye’nin arkeoloji alanındaki gereksinimleri doğrultusunda bir araya getirmeye dayanmaktadır. Bu kapsamda Türk arkeolojisinin bilimsel ve kurumsal altyapısının geliştirilmesi, kamu kurumları, üniversiteler, yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları arasında iş birliğinin güçlendirilmesi ve arkeoloji alanındaki çalışmaların daha koordineli biçimde yürütülmesi hedeflenmektedir (İletişim Başkanlığı 2023; Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-c).

Bilimsel araştırma ve yayın faaliyetleri enstitünün temel çalışma alanlarından biridir. Anadolu ve çevresindeki kültürlerin belgelenmesi, korunması ve bilimsel yöntemlerle incelenmesi; bu kültürler arasındaki tarihsel ilişkilerin ortaya konulması ve elde edilen bilimsel sonuçların yayımlanması amaçlanmaktadır (DergiPark t.y.; Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-a). Enstitü, araştırma projelerinin desteklenmesinin yanı sıra arkeoloji ve kültürel miras alanındaki bilimsel bilginin ulusal ve uluslararası akademik çevrelerle paylaşılmasına yönelik yayın faaliyetleri de yürütmektedir.

Arşivleme ve sayısallaştırma çalışmaları da kurumun önemli faaliyet alanları arasında bulunmaktadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü arşivleri başta olmak üzere farklı kamu arşivleri ve Osmanlı arşivlerinde bulunan belge, fotoğraf, film ve diğer materyallerin sayısallaştırılarak ortak bir sistem içerisinde toplanması amaçlanmaktadır. Bu çalışmalar yoluyla arkeolojik ve kültürel mirasa ilişkin dağınık durumdaki bilgi ve belgelerin korunması, sistematik hâle getirilmesi ve araştırmacılar ile toplumun erişimine açılması hedeflenmektedir (Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-b).

Eğitim ve kapasite geliştirme faaliyetleri, enstitünün bir diğer temel işlevini oluşturmaktadır. Arkeoloji ve kültürel miras alanlarında lisansüstü eğitim, burs, staj, seminer ve uzmanlık çalıştaylarının düzenlenmesi yoluyla genç araştırmacıların desteklenmesi amaçlanmaktadır. Bu faaliyetler, bilimsel araştırma yöntemlerinin geliştirilmesinin yanı sıra kültürel mirasın belgelenmesi, korunması ve yönetilmesi konusunda uzmanlaşmış insan kaynağının yetiştirilmesine katkıda bulunmaktadır (İletişim Başkanlığı 2023; Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-a).

Uluslararası iş birlikleri de enstitünün çalışma alanları arasında önemli bir yere sahiptir. Avrupa, Orta Doğu, Balkanlar, Akdeniz, Ege, Karadeniz, Kafkasya, Orta Asya ve Güney Asya’daki üniversiteler, araştırma merkezleri ve bilim topluluklarıyla ortak projeler geliştirilmesi; konferans, sempozyum, çalıştay ve benzeri bilimsel etkinliklerin düzenlenmesi hedeflenmektedir. Bu iş birlikleri aracılığıyla Türkiye’de yürütülen arkeolojik araştırmaların uluslararası bilim çevreleriyle bağlantısının güçlendirilmesi ve bilgi paylaşımının artırılması amaçlanmaktadır (AB Türkiye Delegasyonu 2023; Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-a).

Enstitü, bilimsel araştırma faaliyetlerinin yanı sıra arkeoloji ve kültürel miras alanlarına yönelik politika geliştirme ve danışmanlık işlevi de üstlenmektedir. Türkiye’de arkeoloji biliminin mevcut durumunun belirlenmesi, karşılaşılan sorunların tespit edilmesi, çözüm önerilerinin geliştirilmesi ve kamu kurumları ile akademik çevrelere kısa, orta ve uzun vadeli çalışma önerilerinin sunulması bu kapsamda değerlendirilmektedir (İletişim Başkanlığı 2023; Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-c).

Enstitünün kurumsal yapısında bilim, eğitim, kütüphane ve arşivler, laboratuvar, operasyon ve idari işler, strateji ve bütçe, kurumsal iletişim ve hukuk alanlarında faaliyet gösteren birimler bulunmaktadır (Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-d). Kurumun bilimsel ve yönetsel faaliyetlerinde arkeoloji ve kültürel miras alanlarında akademik ve uygulamalı deneyime sahip uzmanlar görev almaktadır (Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-e).

Enstitünün Gaziantep’te kurulması, kentin arkeoloji ve kültürel miras alanındaki mevcut kaynaklarının bilimsel, kültürel ve turistik işlevlerle bütünleştirilmesi açısından da önem taşımaktadır. Gaziantep ve çevresindeki arkeolojik mirasın yanı sıra kentin müzecilik ve kültürel miras altyapısı, enstitünün bilimsel faaliyetleriyle ilişkilendirilmektedir. Uluslararası arkeoloji etkinlikleri, konferanslar, çalıştaylar, sergiler ve tematik ziyaret programları aracılığıyla Gaziantep’in arkeoloji alanındaki bilimsel görünürlüğünün ve kültür turizmi potansiyelinin geliştirilmesi amaçlanmaktadır (AB Türkiye Delegasyonu 2023; Gaziantep Büyükşehir Belediyesi 2023).

Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü, Türkiye’de uzun süredir gereksinim duyulduğu belirtilen merkezi bir arkeoloji araştırma ve koordinasyon yapısının oluşturulması bakımından önem taşımaktadır (İletişim Başkanlığı 2023). Enstitü; arkeoloji biliminin kuramsal ve uygulamalı alanlardaki mevcut durumunun sistematik biçimde değerlendirilmesi, arkeolojik veri ve belgelerin standartlara uygun biçimde sayısallaştırılması ve ortak veri sistemlerinde toplanması, farklı kurum ve disiplinlerden araştırmacıların ortak projelerde bir araya getirilmesi ve Türkiye’de yürütülen arkeolojik çalışmaların uluslararası bilimsel yayınlar, konferanslar ve iş birlikleri aracılığıyla görünürlüğünün artırılması gibi işlevler üstlenmektedir (AB Türkiye Delegasyonu 2023; Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-b; Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü t.y.-c).

Arkeolojik mirasın bilimsel yöntemlerle araştırılması, belgelenmesi, korunması ve toplumla paylaşılması turizm açısından da önem taşımaktadır. Enstitünün araştırma, yayın, arşivleme, eğitim ve uluslararası iş birliği faaliyetleri, Türkiye’nin arkeolojik ve kültürel mirasının bilimsel bilgi temelinde yorumlanmasına katkıda bulunmaktadır. Bu yönüyle Türk Arkeoloji ve Kültürel Miras Enstitüsü, arkeoloji ve kültürel miras çalışmalarının yanı sıra kültür turizmi, arkeoloji turizmi ve miras yönetimiyle ilişkili kurumsal yapılardan biri olarak değerlendirilmektedir.