İstanbul Rus Arkeoloji Enstitüsü (RAIK), Çarlık Rusya’sı tarafından Osmanlı coğrafyasında, özellikle Bizans tarihi ve kültürel mirası üzerine araştırmalar yürütmek amacıyla İstanbul’da kurulan bilimsel araştırma kurumudur. Fedor İvanoviç Uspenskiy ve Nikodim Pavloviç Kondakov gibi Rus bizantologların girişimleriyle oluşturulan enstitü, 10 Mart 1895 tarihinde resmen açılmıştır.

Enstitünün temel çalışma alanları Bizans tarihi, arkeoloji, sanat tarihi, epigrafi, nümizmatik, antik coğrafya ve el yazmalarıydı. İstanbul ve çevresindeki tarihî yapıların incelenmesi, arkeolojik alanların belgelenmesi ve Bizans dönemine ilişkin yazılı ve maddi kaynakların araştırılması kurumun başlıca faaliyetleri arasında yer almıştır.

RAIK’in ilk ve tek müdürü Fedor İvanoviç Uspenskiy olmuştur. Enstitü, başlangıçta Sakızağacı’ndaki bir binada, 1899 yılından sonra ise Tepebaşı’nda faaliyet göstermiştir. Rusya Büyükelçiliğinin desteğiyle çalışan kurum, Osmanlı makamlarından gerekli izinleri alarak İstanbul’un yanı sıra Balkanlar ve Yakın Doğu’da da araştırmalar yürütmüştür.

Enstitünün çalışmaları arasında Büyük Saray kalıntıları, Kariye Manastırı, Kadıköy ve İzmit çevresindeki incelemeler yer almaktadır. Kurum ayrıca Bulgaristan’daki Aboba-Pliska kazılarına katılmış, Suriye ve Filistin’e araştırma gezileri düzenlemiştir. Bizans anıtlarının belgelenmesi, yazıtların incelenmesi ve tarihî eserlerin bilimsel olarak tanıtılması enstitünün başlıca katkıları arasında bulunmaktadır.

RAIK’in en önemli yayın organı, İzvestiya Russkago Arheologiçeskago İnstituta v Konstantinopole adlı bilimsel dergidir. Bu yayında arkeolojik araştırma sonuçları, yazıtlar, sanat tarihi incelemeleri ve Bizans tarihine ilişkin çalışmalar yayımlanmıştır. Dergi, günümüzde de XIX. yüzyılın sonu ile XX. yüzyılın başındaki İstanbul ve Bizans araştırmaları açısından önemli bir kaynak niteliğindedir.

Enstitünün kuruluşu bilimsel amaçların yanı sıra dönemin siyasal ve kültürel koşullarıyla da ilişkiliydi. Rusya’nın Ortodoks dünyasındaki konumu ve “Üçüncü Roma” düşüncesi, Bizans mirasına yönelik ilgiyi güçlendirmiştir. Bununla birlikte RAIK, faaliyetlerini büyük ölçüde bilimsel araştırma ve yayıncılık çerçevesinde yürütmüştür.

Birinci Dünya Savaşı’nın başlaması ve Osmanlı İmparatorluğu ile Rusya’nın karşı cephelerde yer alması üzerine enstitü 1914 yılında İstanbul’daki çalışmalarını durdurmuştur. Kuruma ait kütüphane, arşiv ve koleksiyonların bir bölümü İstanbul’da kalmış, bazı malzemeler ise zaman içerisinde dağılmış veya kaybolmuştur. Enstitüyü yeniden faaliyete geçirme girişimleri sonuçsuz kalmış ve kurum 1920’lerde resmen kapanmıştır.

Yaklaşık 20 yıl faaliyet gösteren İstanbul Rus Arkeoloji Enstitüsü, Bizans arkeolojisi, sanat tarihi ve epigrafi alanlarında önemli bilimsel çalışmalar gerçekleştirmiştir. Yayınları ve arşiv belgeleri, İstanbul’un tarihî ve arkeolojik mirasının araştırılmasında kullanılmaya devam etmektedir. Bu yönüyle RAIK, bilimsel araştırmalar ile dönemin kültürel politikalarının kesiştiği ve İstanbul’daki yabancı arkeoloji enstitülerinin gelişimine öncülük eden kurumlardan biridir.