Geleneksel Diyarbakır ev mimarisinde avlu, mekânsal bir dolaşım alanı olmanın yanında iklimsel, sosyal ve estetik işlevleri bir arada barındıran temel bir mimari bileşendir. Bu avlu düzenlemesinin en karakteristik unsurlarından biri, farklı form ve boyutlarda tasarlanmış havuzlardır. Havuzlar, mikroklimayı düzenleyen ve avluya görsel ile işitsel bir zenginlik kazandıran mimari öğeler olarak değerlendirilir. Özellikle bölgenin sıcak ve kurak yaz koşulları göz önünde bulundurulduğunda su öğesi, avluda serinletici bir etki yaratmakta; bu yönüyle geleneksel konut tasarımında işlevsel bir rol üstlenmektedir.

Havuzların yapımında, dayanıklılığı ve koyu renkli dokusu sayesinde uzun ömürlü bir yapı malzemesi olan yöresel bazalt taşı kullanılmıştır. Havuzlar genellikle kare, dikdörtgen ya da eliptik planlı biçimlerde tasarlanmakta ve avlunun merkezinde konumlanmaktadır.

Havuzların kenarlarında, bazalt taşının oyulmasıyla oluşturulan “havuz kadehleri”, kuşların su içmesine olanak sağlayan küçük hazneler şeklinde düzenlenmiştir. Suyun devridaim biçiminde dolaştırıldığı kadehler, aynı zamanda avlunun canlılığını artıran ve insan ile doğal çevre arasındaki etkileşimi güçlendiren öğeler olarak değerlendirilebilir.

Geleneksel Diyarbakır evlerinde avlu havuzları ile bunların kenarlarında konumlanan taş işlemeli havuz kadehlerinin yüzeylerinde yer alan işçilik, bölgenin zanaatkârlık geleneğini yansıtmaktadır. Oyma teknikleriyle oluşturulan geometrik ya da bitkisel motifler, havuz kenarlarını süsleyerek avlu mekânına sanatsal bir değer kazandırmaktadır. Böylece havuz, yalnızca işlevsel bir su elemanı olmaktan çıkıp mimari, estetik ve kültürel anlamlar taşıyan bütüncül bir tasarım öğesine dönüşmektedir.