Aksaray, Volkanik Kapadokya alt bölgesinin batı sınırında ve önemli yol güzergâhlarının kavşak noktasında yer alır. Bulunduğu konum nedeniyle Aksaray, kültür tarihi içinde önemli bir yere sahiptir. Bölgede 1950’lerden itibaren yürütülen sistemli araştırmalar, tarih öncesinin erken evrelerinden günümüze kadar neredeyse kesintisiz bir iskânın söz konusu olduğunu göstermektedir. Bugüne kadarki araştırmalar ışığında ortaya çıkan yeni sorularla birlikte “Aksaray Tarihöncesi Yüzey Araştırması” (AKYA) 2021 yılında başlatılmıştır. Bu projede tarih öncesi kronolojisine bütüncül bir yaklaşım benimsenmiş; özellikle kazılarla tanınmayan alanlarda dönemler arasındaki geçiş süreçlerine ilişkin verilerin artırılmasına odaklanılmıştır. Ayrıca jeolojik ve çevresel özelliklerin kültürel geçmişi nasıl biçimlendirdiği sorgulanmakta; hammadde kaynakları ile ticaret rotalarının bölge geçmişine etkisi incelenmektedir. Bölgede yalnızca Güvercinkayası kazılarıyla tanınan Geç Ubeyd kültür etkisinin Aksaray’daki yaygınlığı da araştırma konuları arasındadır.

Kültür ve Turizm Bakanlığı izniyle 2021–2025 yılları arasında yürütülen ve Aksaray’ın Ağaçören, Eskil, Gülağaç, Güzelyurt, Merkez, Ortaköy, Sarıyahşi ve Sultanhanı ilçelerini kapsayan arkeolojik yüzey araştırması projesinde 189 yerleşim alanı ziyaret edilmiştir. Höyük, düz yerleşme, kayaüstü yerleşme, sırt yerleşmesi ve tümülüs gibi farklı yerleşme türleri belgelenmiştir. Yerleşmeler ile obsidiyen, çeşitli volkanik kayaçlar, kil ve maden hammadde yatakları arasındaki mekânsal ilişkiler kaydedilmiştir. AKYA verileri, Aksaray’da Neolitik’ten Orta Çağ’a uzanan çok katmanlı bir yerleşim sürekliliğine işaret etmektedir.

Neolitik Dönem

AKYA verileri, Aksaray ve Volkanik Kapadokya’nın Neolitik dönem boyunca yerleşim gördüğünü göstermektedir. Merkez ilçede Ağzıkara Han Acıyer Düz Yerleşmesi, Bebek Höyük, Derepınarı Düz Yerleşmesi ve Sapmaz Eski Yerleşmesi; Gülağaç ilçesinde ise Çakılbaşı ile Taşkesti’de Çanak Çömleksiz ve Çanak Çömlekli Neolitik evrelere ait buluntular kaydedilmiştir.

Çakılbaşı yerleşmesinde yoğun obsidiyen yongalar, çekirdekler ve baskı tekniğiyle üretilmiş uçlar belgelenmiştir. Çanak Çömlekli Neolitik dönem seramik repertuvarları, Can Hasan I, Doğu Çatalhöyük, Köşk Höyük ve Tepecik-Çiftlik gibi merkezlerle paralellik göstermektedir. Yerleşmelerin su kaynaklarına ve obsidiyen yataklarına yakın konumlanması, yer seçimi ile doğal kaynaklar arasındaki ilişkiye işaret etmektedir (bkz. Fotoğraf 1).

Kalkolitik Dönem

Kalkolitik dönem, yerleşme sayısı ve materyal kültür çeşitliliği bakımından artış göstermektedir. Merkez ilçede Bebek Höyük, Gülçur Kayaüstü, Kayanınaltı, Sapmaz Eski Yerleşimi ve Şeyhler Tepeüstü; Gülağaç ilçesinde Çakılbaşı; Güzelyurt’ta Gelveri, Tilki Deliği II Tepeüstü, Uluyol Tepeüstü ve Ziga Kayaüstü; Ortaköy’de ise Çatalçeşme ve Kabakulak alanlarında İlk ve Orta Kalkolitik evreler izlenmiştir. Geç Kalkolitik dönemde höyük ve kayaüstü yerleşmelerde kültürel devamlılık görülmektedir.

Coba tipi kâseler ve boyalı seramik parçaları, Kuzey Mezopotamya ile ilişkili Geç Ubeyd geleneğiyle paralellik göstermektedir. Bu buluntular, Orta Anadolu ile Mezopotamya arasındaki kültürel temasların göstergeleri olarak değerlendirilmektedir. Siyah açkılı, tarazlı ve çizi-baskı bezekli seramikler; Büyük Deller, Can Hasan I, Doğu Çatalhöyük, Güvercinkayası, Köşk Höyük ve Tepecik-Çiftlik yerleşmeleriyle kültürel ilişkilerdeki devamlılığa işaret etmektedir. Obsidiyen kullanımının sürmesi ve seramik üretimindeki çeşitlenme, üretim ve dolaşım süreçlerine ilişkin değişimleri yansıtmaktadır.

Erken Tunç Çağı

Erken Tunç Çağı’nda yerleşme sayısında artış gözlenmiştir. AKYA taramalarında 55 yerleşmede Erken Tunç Çağı seramikleri tespit edilmiştir. Küçük köy ölçekli bu yerleşmelerin büyük bir kısmı MÖ III. binyılın I. yarısından sonra terk edilmiştir. Yaklaşık 10 hektarlık Erken Tunç Çağı yerleşmesi büyüklüğüne sahip Bezirganlı Höyükleri (Tepe I ve IV) dikkat çekmektedir. Merkez ilçede Borcu ve Bozyer; Gülağaç’ta Büyük Tepe; Ortaköy’de Bezirganlı Höyükleri, MÖ III. binyılın II. yarısında kültürel devamlılığa işaret eden az sayıdaki yerleşmeler arasındadır. Güzelyurt’ta Dikmen Tepeüstü, Yaprakhisar Kayaaltı ve Tilki Deliği I Tepeüstü, MÖ III. binyılın I. yarısındaki yerleşme çeşitliliğini de ortaya koymaktadır.

Seramik repertuvarında kırmızı astarlı, çark yapımı ve boyalı metaliklerin yanı sıra az sayıda Alişar ve Acemhöyük tipi boyalı örnekler belgelenmiştir. Obsidiyen kullanımının devam ettiği, metal buluntuların ise daha görünür hâle geldiği anlaşılmaktadır.

Orta ve Geç Tunç Çağı

Orta Tunç Çağı verileri, yerleşme sayısında görece azalma ile temsil edilmektedir. Bu evre, Acemhöyük merkezli Asur Ticaret Kolonileri Çağı ile ilişkilendirilmektedir. Merkez ilçede Abidin, Beşkillik, Büyük Pınar, Borcu, Gök, Küçüktaşlı, Musa ve Topakkaya; Gülağaç’ta Altıntaş, Büyük Tepe, Kayamahmut, Kül Tepe ve Türbe Tepe; Ortaköy’de Bezirganlı Höyükleri ve Bozkır; Güzelyurt’ta Arap Tepesi; Sultanhanı’nda ise Böget Höyük’te Koloni Çağı seramikleri tespit edilmiştir.

Abidin, Beşkillik, Gök, Küçüktaşlı, Musa ve Bezirganlı höyüklerinde bulunan ve Hitit dönemi olarak da bilinen Geç Tunç Çağı’na ait seramikler, sınırlı sayıda yerleşmede kültürel devamlılığın sürdüğünü göstermektedir. Bu dönemde Kızılırmak kavsi güneyinde, Sarıyahşi ilçesi sınırlarındaki Rum Kuş’ta yeni iskânın kurulduğu tek yerleşme olarak kaydedilmiştir. Parlak kırmızı astarlı ithal örnekler (RLWMW), bölgenin geniş dolaşım ağlarıyla ilişkisine işaret etmektedir.

Demir Çağı

Demir Çağı’nda, MÖ III. binyılın I. yarısında terk edilen pek çok höyüğün yeniden iskân edildiği ve Aksaray yerleşim yoğunluğunda yeniden artış yaşandığı anlaşılmaktadır. Merkez ilçede Dorukini Tepeüstü, Döhlü, Efentepesi, Karatoprak Höyük, Künk, Karacaören, Pazartepesi ve Tuvağın Tömek; Ortaköy’de Sulu ve Caferli höyükleri; Sultanhanı’nda ise Adalının ve Akhan yeni yerleşmeleri tespit edilmiştir. Yerleşmelerin bir kısmı yol güzergâhlarında, yüksek ve savunmaya elverişli alanlarda konumlanmıştır. Bölge, Tabal ülkesi ve sonrasında Frig, Lidya ve Pers egemenlikleriyle ilişkilendirilmektedir. Demir Çağı’nın erken, orta ve geç evrelerine ait boyalı seramikler kaydedilmiştir.

Helenistik, Roma ve Orta Çağ

Helenistik ve Roma dönemlerinde Aksaray genelinde yerleşme çeşitliliği ve sayısında artış görülmektedir. Aksaray, Kapadokya Krallığı ve Roma eyalet sistemi içinde yer almıştır. Büyük Deller Helenistik–Roma dönemi seramikleriyle benzerlik gösteren örnekler, AKYA taramalarında 88 sitte kaydedilmiştir. Geç Demir Çağı’ndan itibaren ilk yerleşimlerin görülmeye başlandığı Eskil ve Sultanhanı ilçelerinde, özellikle bu dönemlerden itibaren yeni iskânların kurulduğu anlaşılmaktadır.

Orta Çağ’da kaya oyma mekânlar, kiliseler ve yerleşimler belgelenmiştir. Bu evrelerde tarih öncesi merkezlerin çevresinde yeni iskân alanlarının geliştiği görülmektedir. Merkez ilçede Karaağ Kilisesi ve Karatoprak Üç Gözlü Köprüleri, Bizans ve Anadolu Beylikleri dönemlerine tarihlenen yeni tespitler arasında yer almaktadır.

189 sitin tarandığı projenin arazi çalışmaları 2025 yılında tamamlanmıştır. Tescil kaydı olmayan 42 sit için Konya Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü’ne tescil önerisinde bulunulmuştur. Yüzey verilerinde tespit edilen taştan ağırlık, sürtme taş ve yontma taş aletler ile pişmiş toprak kaplardan oluşan 36 adet etütlük ve 52 adet envanterlik eser, Aksaray Müzesi’ne teslim edilmiştir.