Sümbül Baba Türbesi ve Zaviyesi, Tokat şehir merkezinde bulunan, Anadolu Selçuklu dönemine ait dinî ve sosyal işlevli tarihî yapı topluluğudur. Doğu cephesindeki kitabeye göre yapı, Sultan II. Gıyâseddin Mesud döneminde 691 (1291-1292) yılında inşa edilmiş ve Dârü’s-sülehâ adıyla anılmıştır. Günümüze yapının mescit ve türbe bölümleri ulaşmıştır.

Zaviye, yalnızca ibadet edilen bir mekân değil; dervişlerin konakladığı, yolcuların ağırlandığı ve ihtiyaç sahiplerine yardım edildiği çok işlevli bir kurum olarak kullanılmıştır. Yapının kuruluşu, XIII. yüzyılın sonlarında Anadolu Selçuklu Devleti’nin siyasal gücünün zayıfladığı ve toplumsal dayanışma kurumlarının önem kazandığı bir döneme rastlamaktadır.

Yapının kitabesinde Sultan II. Gıyâseddin Mesud’un yanı sıra Muînüddin Pervâne’nin kızı Safvetü’d-Dünyâ ile Sünbül b. Abdullah’ın adları bulunmaktadır. Bu nedenle zaviyenin banisi konusunda farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Bazı araştırmalarda Sünbül b. Abdullah doğrudan bani olarak kabul edilirken, bazı çalışmalarda Safvetü’d-Dünyâ’nın himaye ve banilik rolüne dikkat çekilmektedir. Mevcut veriler, yapının kuruluşunda her iki ismin de farklı biçimlerde rol oynamış olabileceğini göstermektedir.

Safvetü’d-Dünyâ’nın yapı kitabesinde yüksek bir unvanla anılması, Selçuklu döneminde hanedan mensubu kadınların hayır ve mimari faaliyetlerde üstlendikleri rol bakımından da önem taşımaktadır. Bu yönüyle Sümbül Baba Zaviyesi, XIII. yüzyıl sonlarında kadınların mimari himayedeki varlığını gösteren yapılardan biri olarak değerlendirilmektedir.

Sünbül b. Abdullah’ın tarihî kişiliği hakkındaki bilgiler sınırlıdır. Daha sonraki vakıf kayıtları, onun adına bağlı zaviyenin XIV. yüzyılın başlarında kurumsal bir yapıya kavuştuğunu göstermektedir. 725 (1325) tarihli Begler Çelebi Vakfiyesi’nde zaviyeye çeşitli köy, mezra, bahçe ve evlerden gelir tahsis edildiği görülmektedir. Vakıf gelirleri, zaviye hizmetlerinin sürdürülmesi, görevlilerin ihtiyaçlarının karşılanması ve fakirlere yardım edilmesi amacıyla kullanılmıştır.

Osmanlı dönemindeki kayıtlar, zaviyenin uzun süre faaliyet göstermeye devam ettiğini göstermektedir. XVI. yüzyıl belgelerinde yapı “Zâviye-i Hoca Sünbül”, “Hangâh-ı Hoca Sünbül” ve “Vakf-ı Merhum Sünbül Ağa” gibi adlarla kaydedilmiştir. Vakıf gelirlerinin bir bölümü yoksulların ve yolcuların ihtiyaçlarının karşılanmasına ayrılmıştır. Bu durum, zaviyenin dinî işlevinin yanında sosyal yardım merkezi niteliğini de sürdürdüğünü göstermektedir.

XIX. ve XX. yüzyıl başlarına ait belgeler, zaviyedarlık, türbedarlık ve mütevellilik gibi görevlerin zaman içerisinde değişerek devam ettiğini ortaya koymaktadır. Vakıf gelirleri yapıların bakım ve onarımı, aydınlatma giderleri ve görevlilerin ücretleri için kullanılmıştır. Böylece Sümbül Baba Zaviyesi, yüzyıllar boyunca vakıf sistemi aracılığıyla varlığını sürdüren kurumlardan biri olmuştur.

Mimari bakımdan yapı, XIII. yüzyıl sonu Anadolu Selçuklu tasavvuf mimarisinin Tokat’taki örneklerinden biridir. Kesme taş ve moloz taşın birlikte kullanıldığı yapıda günümüze ulaşan mescit ve türbe bölümleri kareye yakın planlı ve kubbelidir. Yapının ilk hâlinin derviş hücreleri, misafir mekânları ve ortak kullanım alanlarıyla daha geniş bir zaviye düzenine sahip olduğu düşünülmektedir.

Yapının en dikkat çekici mimari unsurlarından biri doğu cephesindeki gri mermer taçkapıdır. Bitkisel ve geometrik bezemelerle süslenen taçkapının üst bölümünde yapının 1291-1292 tarihli inşa kitabesi bulunmaktadır. Kitabe, yapının tarihlendirilmesinin yanı sıra Selçuklu hanedanı ve Pervâne ailesiyle ilişkisini ortaya koyan temel tarihî kaynaktır.

Yapı tarih boyunca çeşitli onarımlar geçirmiştir. 1818 yılında Sivas Valisi Hacı Ali Paşa’nın emriyle kapsamlı bir tamirat yapılmış, daha sonraki dönemlerde de yapı üzerinde çeşitli müdahaleler gerçekleştirilmiştir. Son restorasyonun 2025 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından tamamlandığı belirtilmektedir.

Sümbül Baba çevresinde zaman içerisinde çeşitli halk anlatıları da oluşmuştur. Bazı rivayetlerde Sümbül Baba, Hacı Bektaş-ı Velî ile ilişkilendirilmekte ve onun halifelerinden biri olarak kabul edilmektedir. Ancak bu anlatılar tarihî belgelerle doğrulanmamaktadır. Bu nedenle söz konusu bilgiler, yapının tarihsel kimliğinden çok Tokat halkının dinî ve kültürel hafızasında zamanla oluşan menkıbeler olarak değerlendirilmelidir.

Sümbül Baba Türbesi ve Zaviyesi; Selçuklu dönemi mimarisi, tasavvuf hayatı, vakıf sistemi ve sosyal yardım anlayışını bir araya getiren çok katmanlı bir kültür varlığıdır. Yaklaşık yedi yüzyıllık geçmişi boyunca farklı işlevlerini sürdürmüş olan yapı, günümüzde Tokat’ın tarihî ve dinî mirasının önemli örneklerinden biri olarak varlığını korumaktadır. Mescit ve türbe bölümleri ziyaret edilebilmekte ve yapı kültür ve inanç turizmi açısından önem taşımaktadır.