Pamukkale Özel Çevre Koruma Bölgesi, Denizli’nin Pamukkale ilçesinde yer alan ve jeolojik, hidrojeolojik, ekolojik, arkeolojik ve turistik kaynak değerlerini birlikte barındıran korunan bir alandır. Bölge, 22 Ekim 1990 tarihli ve 90/1117 sayılı Bakanlar Kurulu Kararı ile özel çevre koruma bölgesi olarak ilan edilmiştir. Yaklaşık 66,56 km² yüzölçümüne sahip olan alan, Denizli kent merkezinin yaklaşık 20 kilometre kuzeybatısında konumlanmaktadır. Bölge sınırları içerisinde Pamukkale, Akköy, Karahayıt, Develi ve Yeniköy yerleşimleri bulunmaktadır. Alanın güneyinde Baba Dağları, kuzeyinde ise Büyük Çökelez ve Küçük Çökelez dağları yer almaktadır.

Pamukkale Özel Çevre Koruma Bölgesi, farklı jeomorfolojik birimler ile doğal ve kültürel kaynakların aynı koruma statüsü kapsamında değerlendirildiği bir alandır. Bölgenin doğal yapısında jeotermal kaynaklar, traverten oluşumları, plato ve yamaç sistemleri ile Çürüksu Ovası belirleyici unsurlardır. Bu özellikler, alanın jeomorfolojik, hidrojeolojik ve peyzaj özelliklerinin şekillenmesinde etkili olmaktadır. Bölge, Büyük Menderes Havzası’nın doğu kesiminde, Çürüksu Ovası ve Çökelez Dağı çevresinde bulunmaktadır. Pamukkale travertenleri, Çökelez Dağı’nın güney yamacında fay sistemleriyle ilişkili olarak gelişen jeotermal kaynakların yüzeye çıkması sonucunda oluşmuştur. Coğrafi konumu nedeniyle bölgede Ege, Akdeniz ve İç Anadolu iklim özelliklerinin geçiş etkileri görülmektedir. Doğal alanlar ile yerleşim ve tarımsal kullanım alanlarının bir arada bulunması, alanın yönetiminde koruma ve kullanım kararlarının birlikte değerlendirilmesini gerektirmektedir.

Bölgenin başlıca jeolojik ve jeomorfolojik oluşumunu travertenler meydana getirmektedir. Travertenler, jeotermal sularda çözünmüş bulunan kalsiyum karbonatın, kaynak sularının yüzeye çıkması ve atmosferik koşullarla etkileşime girmesi sonucunda çökelmesiyle oluşan karbonatlı birikimlerdir. Çökelez Dağı’nın güney yamacında fay sistemleri boyunca yükselen jeotermal sular, Pamukkale travertenlerinin oluşum ve gelişiminde belirleyici rol oynamaktadır. Bölgedeki sıcak su kaynaklarının sıcaklıklarının yaklaşık 35-100 °C arasında değiştiği ve 17 jeotermal kaynağın bulunduğu belirtilmektedir. Pamukkale travertenleri, güneyde Kadı Deresi yakınındaki Domuz Çukuru çevresinden başlayarak kuzeyde Hierapolis Nekropolü yakınlarındaki Çaltık Deresi yönüne kadar uzanmaktadır. Karahayıt çevresindeki jeotermal kaynakların farklı sıcaklık ve kimyasal özellikleri ise burada kırmızı renkli traverten oluşumlarının gelişmesine neden olmaktadır.

Bölgenin ekolojik özellikleri; jeolojik yapı, yükselti farklılıkları, su kaynakları, arazi kullanımı ve tarımsal faaliyetlerin etkisi altında şekillenmektedir. Bitki örtüsü içerisinde dere kenarları, tarım alanlarının sınırları, koruluklar, otlaklar ve tarımsal kullanıma uygun olmayan yamaçlarda gelişen doğal ve yarı doğal bitki toplulukları bulunmaktadır. Hierapolis plato düzlüğünde zakkum (Nerium oleander) başta olmak üzere çeşitli bitki türlerine rastlanırken platonun kuzeydoğusundaki yüksek kesimlerde maki ve orman vejetasyonu görülmektedir. Çürüksu Ovası’nda ise polikültür tarıma dayalı geniş tarım alanları bulunmaktadır. Bölgenin biyolojik çeşitliliğine yönelik araştırmalarda bitki ve hayvan türleri ile bunların habitatlarının belirlenmesi; nadir, endemik ve tehdit altında bulunan türlerin ve yaşam alanlarının korunmasına yönelik değerlendirmeler yapılmıştır.

Pamukkale Özel Çevre Koruma Bölgesi, doğal kaynakların yanı sıra arkeolojik ve kültürel miras unsurlarını da kapsamaktadır. Travertenlerin üzerinde konumlanan Hierapolis Antik Kenti, Helenistik Dönem’de kurulmuş, Roma ve Bizans dönemlerinde gelişimini sürdürmüş bir antik yerleşimdir. Kentin kuruluşunda ve gelişiminde bölgedeki termal kaynakların belirleyici olduğu kabul edilmektedir. Termal sular, antik dönemde kentin ekonomik ve sosyal yaşamında çeşitli işlevler üstlenmiş; sağlık, dinî uygulamalar ve günlük yaşamla ilişkili kullanımlara konu olmuştur. Pamukkale travertenleri ve Hierapolis Antik Kenti, 1988 yılında UNESCO Dünya Miras Listesi’ne kaydedilen Hierapolis-Pamukkale Dünya Miras Alanı’nın iki temel unsurunu oluşturmaktadır. Alan, doğal ve kültürel miras değerlerini birlikte içermesi nedeniyle karma nitelikli Dünya Mirası olarak tanımlanmaktadır.

Pamukkale Özel Çevre Koruma Bölgesi’nde turizm faaliyetleri, özellikle Pamukkale travertenleri ve Hierapolis Antik Kenti çevresinde yoğunlaşmaktadır. Travertenler, antik tiyatro, nekropol, Apollon Kutsal Alanı ve diğer arkeolojik kalıntılar ziyaretçi kullanımının başlıca odak noktalarını oluşturmaktadır. Karahayıt çevresindeki jeotermal kaynaklar ise termal turizm ve sağlık turizmi faaliyetlerinin gelişmesine olanak sağlamaktadır. Bunun yanında doğal peyzajın gözlemlenmesi, fotoğrafçılık, kültürel miras alanlarının ziyaret edilmesi ve günübirlik rekreasyon faaliyetleri gerçekleştirilmektedir. Turizm faaliyetlerinin yoğunluğu, travertenlerin doğal oluşum süreçleri, termal su kaynaklarının kullanımı ve arkeolojik kalıntıların korunması bakımından alan yönetiminde ziyaretçi kullanımının kontrolünü ve izlenmesini gerekli kılmaktadır.

Alan, özel çevre koruma bölgesi statüsü kapsamında doğal ve kültürel kaynakların korunması ve sürdürülebilir kullanımının sağlanmasına yönelik planlama ve yönetim çalışmalarına konu olmaktadır. Biyolojik çeşitliliğin belirlenmesi, doğal kaynakların korunması, koruma-kullanma ilkelerinin oluşturulması ve fiziki planlama çalışmalarına veri sağlanması amacıyla çeşitli araştırma ve planlama çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Pamukkale Özel Çevre Koruma Bölgesi Yönetim Planı, koruma ve sürdürülebilir kullanım hedefleri doğrultusunda hazırlanmış ve 14 Şubat 2020 tarihinde onaylanmıştır. Yönetim planında biyolojik çeşitliliğin ve doğal kaynakların korunması, kültür ve turizm faaliyetlerinin planlı biçimde yürütülmesi, jeotermal ve soğuk su kaynaklarının sürdürülebilir kullanılması ve alan yönetimine ilgili paydaşların katılımının sağlanmasına yönelik hedefler belirlenmiştir.

Pamukkale Özel Çevre Koruma Bölgesi’nin yönetiminde jeotermal kaynakların sürdürülebilir kullanımı, turizm faaliyetlerinin doğal ve kültürel kaynaklar üzerindeki etkilerinin izlenmesi, yerleşimlerin gelişimi ve altyapı ihtiyaçlarının koruma hedefleriyle uyumlu biçimde ele alınması başlıca konular arasında yer almaktadır. Jeotermal suların termal turizm, sağlık, tarım ve diğer kullanım alanlarına tahsis edilmesi, kaynakların miktar ve kimyasal özelliklerinin düzenli olarak izlenmesini gerekli kılmaktadır. Turizm faaliyetleri bakımından ise ziyaretçi yoğunluğunun travertenlerin yüzey özellikleri ve su akışı ile arkeolojik kalıntılar üzerindeki etkilerinin kontrol edilmesi önem taşımaktadır. Tarımsal faaliyetler, yerleşim alanlarının gelişimi ve turizm yatırımlarının doğal ve kültürel kaynaklarla olan etkileşimi, sürdürülebilir alan yönetimi kapsamında birlikte değerlendirilmelidir. Bu çerçevede bölgenin yönetiminde jeotermal sistemin sürdürülebilirliği, biyolojik çeşitliliğin korunması, arkeolojik mirasın muhafazası ve turizm faaliyetlerinin kontrollü biçimde yürütülmesi temel yönetim konuları olarak değerlendirilmektedir.