Ekmek, insanların ürettiği en eski gıda maddelerinden biridir. Ekmeğin 30.000 yıl önceye dayandığı tahmin edilmektedir. Tarih içinde ilk ekilen tahıllar arpa ve buğday olduğu için ilk üretilen ekmeklerin üretiminde kullanıldıkları düşünülmektedir. Bu ekmekler kabarmayan yassı ekmeklerdi ve sıcak taşlar üzerinde pişirilmekteydi. Daha sonra mayalı ekmek yapımı keşfedilmiştir (1) Nohut mayası da ekmek yapımında kullanılan baklagillerdendir. Nohut mayası, kaynamış su, nohut ve tuzun, 16-18 saat boyunca yaklaşık 38°C’de fermente edilmesi ve karışımın süzülmesiyle oluşur. Elde edilen maya sonraki aşamada, buğday unu ve tuz ile karıştırılmasıyla nohut mayası (tatlı maya) elde edilmektedir (2)

Ödemiş nohut maya ekmeği,  geleneksel yöntemlerle üretilen ve nohut mayası ile yapılan yöreye özgü bir ekmek türüdür. Bu ekmek, genellikle ağır ve yoğun bir yapıya sahip olup, Türk mutfağındaki kültürel önemi nedeniyle yerel halk arasında tercih edilmektedir (Kaya ve Çelik, 2020).

Ödemiş ticaret odasının başvurusu sonucu, 1439 tescil numarasıyla 04 Ağustos 2023 tarihinde coğrafi işaret almıştır (Türk Patent ve Marka Kurumu, 2023). Üretiminde nohut mayası, buğday unu, tuz, zeytinyağı ve su kullanılmaktadır. Ağırlığı yaklaşık 1,5 kilogram olan bu ekmeğin kabarmış yüksekliği 10 santimetre, boyutları ise genellikle 20x30 santimetre dikdörtgen veya 25x25 cm kare olarak çeşitlenmektedir (Türk Patent ve Marka Kurumu, 2023).

Ödemiş Nohut Mayalı Ekmeği, İzmir’in Ödemiş ilçesine özgü, nohut mayası kullanılarak geleneksel yöntemlerle üretilen coğrafi işaret tescilli bir ekmek türüdür. Ödemiş’in gastronomik kimliğini yansıtan ürün, üretim tekniği, kullanılan maya yöntemi ve kendine özgü yapısıyla bölge mutfak kültürünün önemli unsurları arasında yer almaktadır.

Ödemiş, Ege Bölgesi’nde İzmir iline bağlı bir ilçe olup Ödemiş Köftesi, Ödemiş İpeği, Ödemiş Patatesi ve Ödemiş Çekişte Zeytinyağı gibi çeşitli coğrafi işaretli ürünlere sahiptir. Bu ürünlerden biri olan Ödemiş Nohut Mayalı Ekmeği, Ödemiş Ticaret Odası tarafından Türk Patent ve Marka Kurumu’na yapılan başvurunun 04.08.2023 tarihinde sonuçlanmasıyla 1439 tescil numarasıyla koruma altına alınmıştır. Ürün, “Ekmek / Fırıncılık ve pastacılık mamulleri, hamur işleri, tatlılar” ürün grubunda değerlendirilmekte olup coğrafi işaret türü “mahreç işareti”dir.

Ödemiş Nohut Mayalı Ekmeği; nohut mayası, buğday unu, su, tuz ve zeytinyağı kullanılarak üretilmektedir. Yaklaşık 1,5 kilogram ağırlığında olan ekmekler genellikle dikdörtgen veya kare formda hazırlanmakta; kalın kabuklu ve sıkı dokulu yapılarıyla dikkat çekmektedir. Ürünün en belirgin özelliği, “tatlı maya” olarak da adlandırılan nohut mayasının kullanılmasıdır. Nohut mayası, laktik asit bakterileri ile çeşitli probiyotik mikroorganizmaların fermantasyonu sonucu elde edilen geleneksel bir maya türüdür. Üretim sürecinde mayadan elde edilen nohut parçalarının hamura eklenmesi, ekmeğin karakteristik yapısını oluşturmaktadır.

Odun ateşinde pişirilen ekmeklerin üzerine zeytinyağı sürülmekte, isteğe bağlı olarak susam eklenebilmektedir. Nohut mayalı ekmekler, sindirimi kolaylaştırması ve şişkinlik hissine neden olmaması bakımından tercih edilmektedir. Ayrıca yüksek oranda B vitamini içermesi nedeniyle besleyici özellik taşıdığı belirtilmektedir. Diğer ekmek türlerine göre daha uzun süre tokluk hissi sağlaması ve dayanıklılığının yüksek olması ürünün önemli özellikleri arasında yer almaktadır.

Ödemiş Nohut Mayalı Ekmeği uygun saklama koşullarında oda sıcaklığında yaklaşık dört gün, +4°C’de buzdolabında on gün ve dondurucuda altı aya kadar muhafaza edilebilmektedir. Dondurucudan çıkarıldıktan sonra ısıtıldığında ise tazeliğini büyük ölçüde koruduğu bilinmektedir.

Yöre mutfağında önemli bir yere sahip olan Ödemiş Nohut Mayalı Ekmeği, üretim yöntemi ve kullanılan geleneksel maya tekniği bakımından coğrafi sınırla güçlü bir ilişki göstermektedir. Coğrafi işaret tescili sayesinde koruma altına alınan ürünün, bölge ekonomisine katkı sağlaması ve yerel gastronomi kültürünün sürdürülebilirliğini desteklemesi hedeflenmektedir. Kuşaktan kuşağa aktarılan bu özgün ekmek türü, yalnızca bölgenin gastronomik kimliğini değil, aynı zamanda toplumsal hafızayı ve yerel aidiyet duygusunu da yansıtan kültürel bir değer olarak değerlendirilmektedir.