Engelli yolcuların transferi, fiziksel, zihinsel, duyusal veya yaşa bağlı kısıtlılıkları nedeniyle özel gereksinimi olan bireylerin havalimanına girişlerinden başlayarak uçak koltuğuna yerleşmelerine ve varış noktasında terminal çıkışına kadar geçen tüm seyahat evrelerindeki fiziki, operasyonel ve refakat yardım hizmetlerini ifade eder. Sivil havacılıkta “Hareketi Kısıtlı Yolcu” (Passengers with Reduced Mobility-PRM) başlığı altında değerlendirilen bu süreç, erişilebilir turizm ve insan hakları odaklı havacılık hukukunun temel bileşenlerinden biridir.

Kavramın uluslararası havacılık literatüründeki karşılığı: Transfer and Assistance of Passengers with Reduced Mobility (PRM).

Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliği (IATA) standartlarına göre engelli yolcuların transfer gereksinimleri Özel Hizmet Talebi (Special Service Request-SSR) kodlarıyla sınıflandırılmaktadır:

• WCHR (Wheelchair Ramp): Terminal içinde veya apronda uzun mesafe yürüyemeyen ancak merdiven inip çıkabilen yolcular içindir.
• WCHS (Wheelchair Steps): Uçak kabini içinde yürüyebilen ancak uçağın merdivenlerini inip çıkamayan yolcular içindir.
• WCHC (Wheelchair Carry-Cabin): Hiç hareket edemeyen, uçak koltuğuna kadar taşınması ve transfer edilmesi gereken yolcular içindir.
• BLND/DEAF/DPNA: Görme, işitme veya zihinsel/gelişimsel engeli bulunan ve özel yönlendirme veya refakat transferi talep eden yolcular için kullanılan sınıflamalardır.

Uluslararası Sivil Havacılık Örgütü (ICAO) Şikago Sözleşmesi Ek 9 (Annex 9-Facilitation) dokümanı ve Birleşmiş Milletler Engelli Haklarına İlişkin Sözleşme (UN CRPD), engelli bireylerin ulaşım imkânlarına eşit erişimini uluslararası bir zorunluluk hâline getirmiştir.

Avrupa Birliği düzeyinde 1107/2006 sayılı Tüzük (EC No 1107/2006), Türkiye’de ise Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) tarafından yayımlanan Engelsiz Havaalanı Kuruluşları Talimatı (SHT-ENGELSİZ) ile Havayolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmelik (SHY-YOLCU), engelli yolcu transferinin hukuki ve operasyonel esaslarını belirleyen temel metinlerdir.

Engelli yolcuların transferi, yalnızca bir tekerlekli sandalye tahsisinden ibaret olmayıp kesintisiz bir “erişilebilirlik zinciri” gerektirir. Süreç, yolcunun havalimanı otoparkı veya toplu taşıma durağından terminale adım atmasıyla başlar; check-in, pasaport/güvenlik kontrolü, kapı bekleme, uçağa biniş (boarding), kabin içi yerleşim, varışta uçaktan iniş (deboarding) ve bagaj alım alanından çıkışa kadar devam eder.

Hava yolları, engelli yolcuların tekerlekli sandalye veya mobilite araçlarını (akülü/manuel sandalye) ilave bir ücret talep etmeksizin taşımakla yükümlüdür. Biniş öncesi bildirim süresi (genellikle uçuştan en az 48 saat önce) içinde iletilen PRM taleplerini sisteme işlemek, uçağa binişte öncelik tanımak (priority boarding) ve kabin ekibini bilgilendirmek hava yolunun temel görevlerindendir. Tıbbi durum bildirim formları (MEDIF/FREMEC) gerektiren durumlarda esnek ve hızlı onay mekanizmaları sağlanır.

Engelsiz Havaalanı standartları uyarınca terminal binaları evrensel tasarım ilkelerine göre düzenlenir. Hissedilebilir yüzeyler (görme engelliler için kılavuz izler), alçak bankolar, engelli tuvaletleri, asansörler, sesli-görsel bilgilendirme sistemleri ve terminal girişlerinde özel PRM yardım butonları/çağrı noktaları kurulmalıdır. Uçağın körüğe yanaşamadığı açık park pozisyonlarında, yolcuyu aprondan uçak kapısına güvenle yükselten iklimlendirmeli ve hidrolik sistemli özel araçlar olan Ambulift cihazlarının temini ve işletilmesi sağlanır.

Engelli yolcunun fiziki transferini gerçekleştiren eğitimli refakat personeli yer hizmetleri şirketlerince istihdam edilir. Bu personel, yolcunun vücut mekaniğine zarar vermeden transfer edilmesi, medikal cihazların ve akülü tekerlekli sandalyelerin (lityum batarya emniyeti kuralları dâhilinde) güvenli biçimde uçağın kargo kompartımanına yüklenmesi konularında sertifikalı eğitim alır.

Engelli yolcular, engelleri gerekçe gösterilerek (uçuş emniyetini doğrudan tehdit eden yasal istisnalar hariç) uçuşa kabul edilmeme veya ayrımcı muamele ile karşı karşıya bırakılamaz. Tekerlekli sandalye veya yardımcı cihazların hasarlanması ya da kaybolması durumunda, cihazın tamir veya ikame maliyetleri tazminat mevzuatı kapsamında karşılanır. Yolcunun mahremiyetine, insan onuruna ve kişisel bağımsızlığına saygı gösterilmesi esastır.

Erişilebilir Turizm (Accessible Tourism) veya Herkes İçin Turizm anlayışının gelişmesiyle birlikte engelli yolcu transferi, destinasyonların uluslararası rekabet gücünü belirleyen kritik bir faktör hâline gelmiştir. Engelli bireyler, yaşlı nüfus ve geçici hareket kısıtlılığı bulunan turistler için engelsiz havalimanı transferleri, turizm hareketliliğinin sürekliliğini sağlamakta ve sürdürülebilir turizm kalkınmasına katkıda bulunmaktadır.

Tarihsel süreçte engelli yolcu transferi, tıbbi bir zorunluluk veya hava yolunun istisnai bir lütfu olarak görülürken günümüzde temel bir insan hakkı ve evrensel hizmet standardı olarak tanımlanmaktadır.

Teknolojik ve konseptsel dönüşüm kapsamında, manuel tekerlekli sandalyelerden tam otomatize Ambulift sistemlerine, dar gövdeli uçaklarda kullanılan kabin içi özel sandalye (aisle chair) tasarımlarının geliştirilmesine ve akıllı havalimanlarında beacon tabanlı iç mekân navigasyon uygulamalarına geçilmiştir. Türkiye’de SHGM tarafından yürütülen Engelsiz Havaalanı Projesi ile havalimanlarının sertifikalandırılması, altyapı standartlarını uluslararası seviyeye taşımıştır.

Sivil havacılık ve turizm literatüründe engelli yolcuların transferine ilişkin tartışmalar, “medikal model” ile “sosyal/hak temelli model” arasındaki yaklaşım farkına odaklanmaktadır. Medikal model engelliliği bireysel bir sağlık sorunu olarak görürken sosyal model, engelleri çevresel ve operasyonel mimarinin yarattığını savunur.

Güncel tartışma konuları arasında hava yollarının bataryalı mobilite cihazlarına getirdiği kısıtlamaların (lityum pil emniyeti gerekçesiyle) yolcu özgürlüğünü kısıtlaması, yolcuların kendi tekerlekli sandalyeleriyle uçak kapısına kadar gidebilmeleri (Delivery at Aircraft/DAA) hususundaki uygulama aksaklıkları ve yoğun sezonlarda PRM personeli yetersizliğinden kaynaklanan bekleme süreleri yer almaktadır. Turizm araştırmacıları, havalimanı transfer zincirindeki tek bir kopukluğun tüm tatil deneyimini olumsuz etkilediğini vurgulayarak bütüncül erişilebilirlik politikalarını savunmaktadır.