Van’ın Başkale ilçesi, Kuzey ve güney yönünde uzanan yüksek dağlarla, doğuda Doğanlı ve Yiğit, batıda ise Başkale ve Mengen dağlarıyla sınırlandırılmış bir havza niteliği taşıyan vadi olarak tanımlanır. Jeolojik zamanlar boyunca farklı süreçlerin (volkanizma, tektonizma, karstlaşma) etkisi altında oluşum ve gelişimini sürdüren Başkale, polijenetik bir görünüme sahiptir. Yavuzlar Köyü’nde, Pliyosen ve Kuaterner dönemlerinde Yiğit Dağı’nda meydana gelen volkanik aktivitelerden ortaya çıkan ürünlerin üzerinde, kırgıbayır topoğrafyası üzerinde peribacaları gelişmiş; Pliyosen’den günümüze kadar etkin olan tektonik faaliyetler sonucunda faylanmalar meydana gelmiş ve bu alanda fayların kontrolü altında bir akarsu ağı oluşmuştur. 

Karstlaşma (yeraltı ve yerüstü sularının etkisi ile uygun yapıdaki kayaçlarda meydana gelen kimyasal süreç) için uygun litolojik ve iklimsel şartlara sahip olan ülkemizde kireçtaşları ise geniş alanlar kaplamaktadır. Maddenin konusunu oluşturan ve Başkale ilçesinin güneybatısında, Akçalı köyü sınırları içerisinde yer alan traverten sahası ise karstlaşma sonucu oluşmuş şekildir. 

Öncelikle traverten isminin kökeninden ve bu kayaç yapısının nasıl oluştuğundan bahsetmek gerekirse; İtalyancadaki Tiburtinus kelimesinin zamanla değişip traverten biçiminde, bizim dilimize geçtiği belirtilmektedir. Bu adın, Roma yakınlarında bulunan Tibur kentinden kaynaklandığı ve söz konusu kayacın eski dönemlerde Lapis Tiburtinus (Tibur taşı) adıyla anıldığı ifade edilmektedir. Tropikal iklim bölgelerinde yaygın olarak görülen ve karstik birikim şekillerinden biri olan travertenler, karbonatlı tortul bir kayaçtır. Kalkerlerin çözünmesinde etkili olan karbonik asitçe zengin sular, bir kuyuyu veya yarıkları takiben yeryüzüne çıktığında veya yer altındaki boşluklara ulaştığında basıncın düşmesiyle karbondioksit gazını kaybeder. Bu gazın uzaklaşması ve suyun akıp gitmesi sonucunda, sudaki kalsiyum karbonat bulunduğu yerde çökelmeye başlar. Olayın tekrar ve tekrar gerçekleşmesi ile de beraber travertenler (kayacı ifade eder) ve taraçalar (travertenlerin uzun süreli çökelme, birikme ve kademelenme süreçleriyle oluşturduğu basamaklı jeomorfolojik şekillerdir) meydana gelir. Hem soğuk hem de sıcak su kaynaklarının etkisi ile beraber oluşan travertenler sıcak su kaynaklarında karbondioksitin daha çabuk uçması ile daha hızlı oluşmaktadır.  

İsmini bulunduğu köyden alan ve coğrafi olarak Dereiçi Mahallesi’ne daha yakın konumda bulunan Başkale Travertenleri, 2400-2500 metre yükseltide, Karasu Vadisi’nin de içinde yer aldığı Zap Suyu (Çığlı Suyu) havzasında yer alır. Kabaca iki kilometre kare alan kaplayan, sıcak ve kurak yazlar ile yağışlı ve soğuk kış koşullarının etkisi altında gelişen Akçalı travertenlerinin oluşumunda, Eosen yaşlı kalkerlerin kırıntılı yapısı, erime ve aşınmayı kolaylaştırdığından önemli bir rol oynamaktadır. Teras tipinde olan Akçalı travertenleri, Karacasu Çayını denetleyen fay hattından çıkan kaynakların kontrolü altında oluşmuştur. Sahada farklı dönemlerde oluşmuş traverten ürünleri (traverten havuzları, traverten taraçası ve traverten terasları) hakimdir.

Elmacı ve Sever, Akçalı travertenlerinin oluşum ve gelişim sürecini; tamamen gelişimini tamamlamış traverten sekileri ile oluşumu hâlâ devam eden travertenler, traverten köprüleri ve bunların uzantıları şeklinde gruplandırmıştır. Eski basamaklar, gelişimi süren traverten basamaklarının kuzey kesiminde yer alır. Günümüzde üzerinden su akışı bulunmadığından bir tür “fosil traverten” olarak adlandırılır. Oluşumu devam eden travertenlerin şekillenmesinde ise üst basamaklarda yer alan kaynaklardan çıkan kükürtlü suların etkisi hakimdir. Kış dönemlerinde mat bir renge sahip olan travertenler, ilkbahar ve yaz dönemlerinde eriyen karlar ile daha parlak bir beyaz renk almaktadır.  Akçalı traverten sahasında, ortalama su sıcaklığı 20-25 °C arasında olan ve sürekli yeni oluşan yüzlerce traverten havuzu (traverten oluşumu sırasında kalsiyum karbonatın birikerek oluşturduğu doğal çukur ve setlerin içinde suyun birikmesiyle meydana gelen doğal su birikintisi) mevcuttur.  Sahada kuzey ve güney yönlü bir, kuzeybatı ve güneydoğu yönlü iki traverten uzantısı vardır. Karacasu üzerinde kuzey ve güney yönlü uzanan traverten köprüsü (5 metre yükseklikte ve 3,3 metre genişlikte) nehrin önünü kapatan sırt tipi travertendeki çatlakların oyulması ve yer değiştirmesi sonucu oluşmuştur. 

Bölgenin jeolojik ve doğal özellikleri, 2020 yılında, ‘Kesin Korunacak Hassas Alan’ statüsüne alınarak Doğal Sit Alanı (Sürdürülebilir Koruma ve Kontrollü Kullanım Alanı) olarak ilan edilmiş ve böylelikle koruma altına alınmıştır.