Habeşî Mehmed Ağa Türbesi, İstanbul’un Fatih ilçesine bağlı Çarşamba semtinde, Habeşî Mehmed Ağa Külliyesi içerisinde yer alan XVI. yüzyıl Osmanlı türbe mimarisi örneklerinden biridir. Türbe, Osmanlı saray teşkilatı içerisinde önemli siyasi güce sahip olan Dârüssaâde Ağası Habeşî Mehmed Ağa adına 1585 yılında inşa edilmiştir. Yapı, külliyenin cami, medrese, hamam, tekke ve çeşmelerden oluşan bütüncül mimari programı içerisinde konumlanmakta olup, banisinin siyasi ve ekonomik gücünü yansıtan anıtsal bir yapı niteliği taşımaktadır.

Osmanlı saray teşkilatında önemli bir konuma sahip olan Habeşî Mehmed Ağa, Sultan III. Murad döneminde etkinlik kazanan saray ağaları arasında öne çıkmıştır. Sultan III. Murad’ın kölesiyken 10 Haziran 1578 tarihinde azat edilmiş; daha sonra Dârüssaâde Ağalığı makamına yükselmiştir. Mehmed Ağa, özellikle 1582 yılında Dârüssaâde Ağalığı’nın Bâbüssaâde Ağalığı’nın önüne geçirilmesinde ve Evkaf-ı Selâtîn Nazırlığı’nın bu makama bağlanmasında etkili olmuştur. 1585 yılında Kâbe-i Muazzama Feraşet Şeyhliğine, 1586–1587 yıllarında ise Haremeyn vakıflarının nazırlığına atanmıştır. Bu görevler, onun Osmanlı idarî ve dinî yapısı içerisindeki güçlü konumunu göstermektedir.

Habeşî Mehmed Ağa Külliyesi, Fatih Çarşamba’da Çulhalar, Çilekeş ve Mehmed Ağa Hamamı sokaklarının kesiştiği noktada yer almaktadır. Türbe, külliye avlusunda caminin güneydoğusunda konumlandırılmıştır. Cami ile aynı dönemde inşa edilen yapı, tamamen kesme taş malzeme kullanılarak yapılmıştır. Kareye yakın dikdörtgen planlı olan türbenin üzeri tek kubbe ile örtülüdür. Türbe ile cami arasındaki bölümde önceden bir revak bulunduğuna ilişkin izler, kuzey cephenin doğu köşesindeki mimari kalıntılardan anlaşılmaktadır.

Yapı, simetrik bir cephe düzenine sahiptir. Kuzey cephenin ortasında basık kemerli giriş kapısı yer almaktadır. Kapı, üç yönden profilli silmelerle çevrelenmiş olup üst kısmında kitabe panosu bulunabilecek biçimde tasarlanmıştır. Kapının iki yanında altta yalancı sivri kemerli dikdörtgen pencereler, üstte ise sivri kemerli ve revzenli pencereler yer almaktadır. Giriş kapısının üzerinde ayrıca sivri kemerli bir pencere bulunmaktadır. Güney cephe, kuzey cephenin simetrik bir tekrarı niteliğindedir. Doğu ve batı cephelerde de aynı çift katlı pencere düzeni uygulanmıştır.

Türbenin dikkat çeken mimari unsurlarından biri de kuzey cephenin doğuya yakın köşesinde, saçak seviyesinde yer alan sade tasarımlı kuş evidir. Ayrıca cephe birleşimlerinde zeminden saçak seviyesine kadar uzanan ve duvara gömülü biçimde düzenlenmiş silindirik sütunlar bulunmaktadır. Yapının iç mekânı oldukça sade tutulmuş olup içeride yalnızca Habeşî Mehmed Ağa’ya ait sanduka yer almaktadır.

Habeşî Mehmed Ağa Türbesi, XVI. yüzyıl Osmanlı türbe mimarisinin sade ancak anıtsal örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Türbenin külliye içerisindeki konumu, kullanılan malzeme kalitesi ve simetrik mimari düzeni; banisinin Osmanlı sarayındaki siyasi gücü ve ekonomik imkânlarıyla ilişkilendirilmektedir. Yapı, günümüzde Osmanlı sivil ve dinî mimari mirasının önemli örneklerinden biri olarak varlığını sürdürmektedir.