Hüseyin Ağa Türbesi, İstanbul’un Fatih ilçesine bağlı Kadırga semtinde, Küçük Ayasofya Camii haziresinde yer alan XVI. yüzyıl Osmanlı türbe mimarisi örneklerinden biridir. Türbe, II. Bayezid döneminde Bâbüssaâde Ağası olarak görev yapan Hüseyin Ağa adına inşa edilmiştir. Yapı, Osmanlı saray teşkilatında önemli bir konuma sahip olan hadım ağaların baniliğinde gerçekleştirilen mimari faaliyetlerin dikkat çekici örnekleri arasında değerlendirilmektedir.

Hüseyin Ağa’nın saray kariyerinin başlangıcı, Sultan II. Bayezid’in Amasya valiliği dönemine kadar uzanmaktadır. Abdîzâde Hüseyin Hüsameddin Yasar’ın Amasya Tarihi adlı eserinde yer alan bilgiler, Hüseyin Ağa’nın Amasya Sarayı’nda görev yaptığını göstermektedir. Eserde geçen “Kapıağası Büyük Hüseyin Ağa İstanbul’a gitdiğinde 890’da Amasya Sarayı Kapıağası oldu” ifadeleri, onun İstanbul’daki görevinden önce Amasya Sarayı’nda da etkili bir konuma sahip olduğunu ortaya koymaktadır.

Dönem kroniklerinde Hüseyin Ağa hakkında sınırlı bilgi bulunmasına rağmen, Sicill-i Osmanî’de Küçük Ayasofya’yı kiliseden camiye dönüştürdüğü, buraya bir mektep inşa ettirdiği ve kendi türbesine defnedildiği belirtilmektedir. Ayvansarayî’nin aktardığı bilgilerde yer alan “… maktulen vefat idüp anda defnolunmuşdur” ifadesi, Hüseyin Ağa’nın idam edildiğine işaret etmektedir. Halk arasında “Kesikbaş Hüseyin Ağa” olarak anılması da bu görüşü destekleyen unsurlar arasında değerlendirilmektedir.

Hüseyin Ağa, XVI. yüzyılın başlarında İstanbul-Kadırga’da, Sultanahmet Meydanı’nın güneyinde yer alan Sergios ve Bakkhos Kilisesi’ni camiye dönüştürmüştür. Günümüzde Küçük Ayasofya Camii olarak bilinen bu yapı etrafında oluşturulan külliyede cami, zaviye, sıbyan mektebi, türbe ve imaret yer almaktadır. 1546 tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri’nde, 913 (1507) tarihli vakfiyeye ait özet bilgiler yer almakta ve bu yapılar ayrıntılı biçimde belirtilmektedir.

Türbe, caminin kuzeyindeki hazire içerisinde yer almakta olup sekizgen planlı olarak inşa edilmiştir. Yapının gövdesinde taş ve tuğlanın birlikte kullanıldığı almaşık duvar tekniği uygulanmıştır. Kuzey cephede giriş kapısı bulunmaktadır. Yapının üzeri kırma çatı ile örtülüdür. Cephelerde zemin kotunda dikdörtgen biçimli pencereler, bunların üst kısmında ise sivri kemerli pencereler yer almaktadır. Kapı ve pencere çerçevelerinde mermer malzeme kullanılmıştır.

Türbenin mimari özellikleri oldukça sade bir anlayışı yansıtmaktadır. Cephelerde ve iç mekânda dikkat çekici süsleme unsurlarına yer verilmemiştir. Bu sade tasarım anlayışı, kullanılan yapı malzemeleriyle de desteklenmektedir. Osmanlı sarayında görev yapan hadım ağaların baniliğinde inşa edilen yapılarda sıkça görülen taş-tuğla almaşık duvar örgüsü, bu yapıda da belirgin biçimde uygulanmıştır.

Revnakoğlu, 1942 tarihli yazısında türbenin 1926 yılına kadar sağlam durumda olduğunu, daha sonra üst örtüsünün yıkıldığını ve yapının harap hâle geldiğini aktarmaktadır. Buna rağmen türbe, Osmanlı dönemi hadım ağalarının mimari faaliyetlerini ve saray çevresinin şehir dokusundaki etkisini göstermesi bakımından önem taşımaktadır.

Hüseyin Ağa Türbesi, sade mimari karakterine rağmen inşa edildiği dönemde İstanbul’un önemli merkezlerinden biri olan Küçük Ayasofya çevresinde konumlanması nedeniyle dikkat çekmektedir. Yapı, banisinin Osmanlı sarayındaki siyasi ve ekonomik gücünü yansıtan önemli bir mimari eser niteliği taşımaktadır.