İnsan odaklı sürdürülebilir turizm, turizmin sürdürülebilirliğini değerlendirirken yerel toplulukların, çalışanların, ziyaretçilerin ve turizm faaliyetlerinden etkilenen diğer grupların gereksinimlerini, haklarını ve deneyimlerini ön plana çıkaran yaklaşımdır. İngilizcede “human-centered sustainable tourism” ifadesiyle karşılanmaktadır. Ayrı bir turizm türünden çok, sürdürülebilir turizmin planlanmasına ve değerlendirilmesine yönelik bir bakış açısını ifade etmektedir. Yerel yaşam kalitesi, insana yakışır çalışma koşulları, katılımcı karar alma ve insan odaklı teknoloji tasarımı gibi farklı konularla ilişkilendirilmektedir. Bununla birlikte bu çalışmaların tamamının üzerinde uzlaştığı tek bir tanım veya standart uygulama modeli bulunmamaktadır.

Yaklaşımın düşünsel arka planında sürdürülebilir turizm, toplumsal adalet ve yerel katılım tartışmaları bulunmaktadır. Dünya Turizm Örgütü ile Birleşmiş Milletler Çevre Programının 2005 tarihli Making Tourism More Sustainable: A Guide for Policy Makers başlıklı rehberi, turizmin bugünkü ve gelecekteki ekonomik, toplumsal ve çevresel etkilerinin birlikte değerlendirilmesini öngörmektedir. Rehberde ziyaretçilerin, sektörün, çevrenin ve ev sahibi toplulukların gereksinimleri birlikte ele alınmaktadır. Dolayısıyla insan odaklı yaklaşım, sürdürülebilir turizme insan unsurunu ilk kez ekleyen bir düşünce olarak değerlendirilmemelidir. Yaklaşımın vurgusu, farklı grupların gereksinimlerinin uygulamada ne ölçüde gözetildiği ve karar süreçlerinde hangi grupların etkili olduğudur.

Leszek Butowski’nin 2021 tarihli Sustainable Tourism: A Human-Centered Approach başlıklı çalışması, bu bakış açısını belirli bir değerlendirme modeliyle açıklayan kaynaklardan biridir. Butowski, yerel toplulukların kendi içlerinde farklılaştığını ve turizmden sağlanan yararlarla üstlenilen maliyetlerin eşit dağılmadığını belirtmektedir. Yazar, güçlü turizm işletmelerinin çıkarlarının yanı sıra yerel koşulları yeterince dikkate almadan uygulanan koruma düzenlemelerinin de bazı topluluklar üzerinde baskı oluşturabileceğini ileri sürmektedir. Bu değerlendirme, çalışmanın eleştirel yaklaşımını yansıtmaktadır.

Butowski’nin modeli kuşak içi ve kuşaklar arası olmak üzere iki bakış açısına dayanmaktadır. Kuşak içi değerlendirmede, turizmden etkilenen grupların bekledikleri asgari yarar düzeyine ulaşmaları ve katlandıkları maliyetlerin kabul edilebilir üst sınırı aşmaması esas alınmaktadır. Kuşaklar arası değerlendirme ise bu koşulların uzun dönemde sürdürülebilmesiyle ilgilidir. Yararların yeterliliği ve maliyetlerin kabul edilebilirliği ayrı değerlendirildiğinden modelde her iki koşulun sağlandığı, yalnızca birinin sağlandığı veya hiçbirinin sağlanmadığı durumlar ayırt edilmektedir.

Modeldeki “en zayıf halka” ilkesi, turizmden doğrudan yararlanmayan ancak gelişmenin maliyetlerine katlanan sakinlere özel önem vermektedir. Butowski, kabul edilebilir maliyetlerin ve beklenen yararların belirlenmesinde bu grubun değerlendirmelerinin belirleyici olmasını önermektedir. Eşiklerin, ziyaretçilerin görüşleri de dikkate alınarak ev sahibi topluluklar içindeki uzlaşmayla oluşturulması amaçlanmaktadır. Bu öneri yürürlükteki hukukla sınırlıdır ve evrensel olarak kabul edilmiş bir sürdürülebilirlik standardı niteliğinde değildir.

Model, 2015–2019 döneminde Polonya’daki yedi turizm yerleşiminde gerçekleştirilen alan araştırmalarında uygulanmıştır. Temsilî olmayan örneklemden elde edilen değerlendirmelere göre yerleşimlerin çoğu, kullanılan modelin yarar ve maliyet eşiklerini karşılamıştır. Yerel toplulukların alt grupları karşılaştırıldığında en olumlu değerlendirmeler yerel yönetim ve sivil toplum kuruluşu temsilcilerinden, ardından turizm işletmelerinden gelmiştir. Turizm faaliyetlerine doğrudan katılmayan sakinlerin değerlendirmeleri ise daha düşük düzeyde kalmıştır. Bu bulgular, yerel topluluğun tek ve türdeş bir grup olarak ele alınmasının sınırlılıklarını göstermektedir. Ancak sonuçlar, söz konusu yerleşimlerin bütün ekolojik ve toplumsal ölçütler bakımından sürdürülebilir olduğunu kanıtlamamaktadır.

İnsan odaklı yaklaşım, turizm çalışanlarının koşulları bakımından da tartışılmaktadır. Dimitri Ioannides, Szilvia Gyimóthy ve Laura James’in 2021 tarihli çalışması, turizm ve sürdürülebilirlik araştırmalarında çalışma yaşamının yeterince görünür olmadığını savunmaktadır. Yazarlar, güvencesiz istihdamı ve çalışanların kararları etkileyebilme olanaklarını inceleyerek insana yakışır iş koşullarını merkeze alan bir araştırma gündemi önermektedir. Bu çerçevede istihdamın yalnızca sayısal büyüklüğü değil, işin niteliği, güvenliği ve çalışanların sahip olduğu haklar da sürdürülebilirlik değerlendirmesinin parçasıdır.

Teknoloji alanında Uglješa Stankov ve Ulrike Gretzel’in 2020 tarihli çalışması, turizm teknolojilerinin insan odaklı tasarım bakımından değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır. Teknolojik yenilikler deneyimi geliştirebilmekle birlikte kullanıcıların amaçlarına ulaşmasını zorlaştıran veya zarar doğuran sonuçlar da oluşturabilmektedir. Bu nedenle teknolojinin yaygınlaşması kendiliğinden insan yararına bir gelişme olarak kabul edilmemelidir. İnsan odaklı teknoloji tasarımı ile turizmin toplumsal sürdürülebilirliği ilişkili olmakla birlikte aynı kavram değildir.

Türkiye’de yerel halkın turizm tutumlarını, yaşam kalitesini ve iyi oluşunu inceleyen araştırmalar, yaklaşımın değerlendirilmesine katkı sunmaktadır. Ali Tayba’nın 2023 tarihli yüksek lisans tezinde Mardin’deki 487 katılımcıdan elde edilen veriler incelenmiştir. Çalışmada sürdürülebilir turizme yönelik tutumlar ile turizm gelişimine verilen destek ve öznel iyi oluş arasında istatistiksel ilişkiler belirlenmiştir. Turizm gelişimine verilen desteğin öznel iyi oluş üzerindeki etkisi ise araştırmanın analizlerinde desteklenmemiştir. Anket verilerine dayanan bu sonuçlar, değişkenler arasında kesin neden-sonuç ilişkileri kurmak için tek başına yeterli değildir.

Onurcan Deniz’in 2022 tarihli yüksek lisans tezinde, Eskişehir’in Odunpazarı ve Tepebaşı ilçelerinde yerel halka uygulanan 500 anket değerlendirilmiştir. Araştırmada ekonomik gelişme ve yaşam kalitesi boyutları, sürdürülebilir turizm gelişimine verilen destekle olumlu yönde ilişkilendirilirken sosyal ve çevresel boyutlarda olumsuz yönlü sonuçlar bildirilmiştir. Bu sonuçlar, kullanılan ölçekler ve örneklem çerçevesinde yorumlanmalıdır; toplumsal veya çevresel iyileşmelerin genel olarak turizme desteği azalttığı biçiminde genellenemez. Her iki araştırma da insan odaklı yaklaşımın doğrudan uygulaması olarak değil, yerel değerlendirmelerin önemini gösteren ilişkili çalışmalar olarak ele alınmalıdır.

Kurumsal düzeyde Kültür ve Turizm Bakanlığı ile Türkiye Turizm Tanıtım ve Geliştirme Ajansının yürüttüğü program, 2026 tarihli resmî kaynaklarda “Türkiye Çevresel ve Kültürel Sürdürülebilirlik Programı” adıyla yer almaktadır. Konaklama tesislerine yönelik üç aşamalı belgelendirme yapısında, Küresel Sürdürülebilir Turizm Konseyi tarafından tanınan ölçütler kullanılmaktadır. Programın kriterleri çevresel konuların yanında yerel istihdam, çalışan hakları, fırsat eşitliği, yerel hizmetlere erişim ve kültürel mirasın korunmasını da kapsamaktadır. Bu nedenle ölçüt temelli programların insan unsurunu dışladığı söylenemez. İnsan odaklı değerlendirmeler, kriterlerin uygulamadaki sonuçlarının farklı gruplarca nasıl deneyimlendiğini araştırarak bu çerçeveyi tamamlayabilir.

Yaklaşım, Freya Higgins-Desbiolles’in turizmi toplumsal ve ekolojik adalet doğrultusunda yeniden düzenlemeyi öneren çalışmalarıyla da ilişkilendirilebilir. Ancak yerel topluluklara öncelik verilmesi, topluluk içindeki bütün görüşlerin aynı olduğu veya uzlaşmanın kendiliğinden oluşacağı anlamına gelmemektedir. Gelir, mülkiyet, meslek, yaş ve karar süreçlerine erişim bakımından oluşan farklılıklar, hangi görüşlerin temsil edildiğini etkileyebilir. Gelecek kuşakların gereksinimleri ve ekosistemlerin durumu da yalnızca mevcut katılımcıların memnuniyetine dayanılarak değerlendirilemez. Bu nedenle öznel değerlendirmeler; çevresel veriler, çalışma koşulları, gelir dağılımı ve temel hizmetlere erişim göstergeleriyle birlikte kullanılmalıdır.

Turizm coğrafyası açısından insan odaklı sürdürülebilir turizm, yarar ve maliyetlerin farklı mahalleler, yerleşimler ve toplumsal gruplar arasında nasıl dağıldığını incelemeye olanak sağlamaktadır. Taşıma kapasitesi ve kabul edilebilir değişimin sınırları gibi yaklaşımlarla bağlantılıdır. Bununla birlikte yerel katılım bu yaklaşımlarda da bulunduğundan, insan odaklı yaklaşımın ayırt edici yönü katılımı ilk kez gündeme getirmesi değildir. Özellikle turizmden sınırlı yarar sağlayan veya karar süreçlerinde yeterince temsil edilmeyen grupların deneyimlerini sürdürülebilirlik değerlendirmesinde belirginleştirmesidir.