Celal Baba Türbesi, Kars il merkezindeki Kars Kalesi içerisinde yer alan ve şehrin önemli ziyaretgâhlarından biri olan tarihî ve dinî özelliklere sahip bir yapıdır. Halk arasında “Kahraman Celal Baba Türbesi” adıyla da bilinen bu yapı, Kars’ın dinî, tarihî ve kültürel hafızasında önemli bir yere sahiptir. Türbe, gerek halk inançları gerekse Kars Kalesi ile kurduğu tarihsel ilişki bakımından kentin en tanınmış ziyaret mekânlarından biridir.

Türbe, Kars şehir merkezindeki Kaleiçi Mahallesi’nde, Kars Kalesi’nin güney girişine yakın bir noktada bulunmaktadır. Kale içerisinde yer alması nedeniyle hem yerli ve yabancı turistlerin hem de ziyaret amacıyla gelen vatandaşların uğrak yerlerinden biridir.

Celal Baba’nın tarihî kişiliği hakkında kesin bilgiler bulunmamakla birlikte, bir rivayete göre XIII. yüzyılda yaşamış bir derviş veya gazi/veli olduğu kabul edilmektedir. Halk arasında dolaşan anlatılara göre, tahminen 1239 yılında Kars’ın Moğol ve Gürcü kuvvetleri tarafından kuşatılması sırasında şehrin savunmasına katılmıştır. Dolayısıyla Türkler ile Moğollar ve Gürcüler arasında vuku bulan bir savaş esnasında şehit düşmüştür. Türbenin bulunduğu yer, Celal Baba'nın şehit düştüğü nokta olarak kabul edilmektedir. Savaşın yaşandığı döneme bakıldığında Celal Baba’nın, Anadolu Selçuklu Devleti idaresi altındaki bir dönemde yaşadığı anlaşılmaktadır.

Halk inanışına göre Celal Baba, Anadolu’daki “kesik baş” motifli efsane ve menkıbe anlatıları içerisinde değerlendirilen velilerden biri olarak anılmaktadır. Rivayete göre savaş sırasında kopan başını koltuğunun altına alarak savaşmaya devam etmiştir. Neticede bugünkü türbenin bulunduğu yerde şehit olmuştur. Bu halk anlatısı, Anadolu’daki gazi/veli kültünün en önemli örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Kaynaklarda türbenin bilinen ilk büyük onarımının 1579 yılında gerçekleştirildiği belirtilmektedir. Kars Kalesi’nin onarılması göreviyle bölgeye gönderilen Lala Mustafa Paşa’nın, kale ile birlikte Celal Baba Türbesi’ni de yeniden yaptırdığı ifade edilmektedir.

1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında Kars’ın Rus hâkimiyetine girmesiyle birlikte türbenin önemli ölçüde tahrip edildiği belirtilmektedir. Uzun süre halk tarafından korunmaya çalışılan yapı, 2005 yılında Kars Belediyesi tarafından restore edilmiştir.

Türbe, günümüzde kare planlı ve tek katlı bir yapı görünümündedir. Yapının özgün mimari özelliklerinin önemli bir bölümü, zaman içerisinde meydana gelen tahribatlar ve onarımlar nedeniyle değişmiştir. Kültür envanteri kayıtlarında yapının çeşitli dönemlerde onarım gördüğü belirtilmektedir. Türbe içerisinde Celal Baba’ya atfedilen bir sanduka bulunmaktadır. Yapı, sade mimarisi ve küçük ölçekli planıyla Anadolu’daki halk ziyaretgâhlarının tipik özelliklerini taşımaktadır.

Celal Baba Türbesi, Kars halkının manevî hayatında önemli bir yere sahiptir. Türbeye gelen ziyaretçiler, dua edip Kur’an okuyarak çeşitli dileklerde bulunmaktadır. Özellikle bayram dönemlerinde ve yaz aylarında türbeye gelen ziyaretçi sayısının arttığı gözlemlenmektedir. Celal Baba, halk arasında Kars Kalesi’nin manevî koruyucusu olarak da kabul edilmektedir. Türbe, yalnızca dinî bir ziyaret mekânı değil, aynı zamanda Kars’ın tarihî kimliğinin ve kolektif hafızasının önemli bir unsurudur.

Celal Baba Türbesi, günümüzde ziyarete açık olup Kars Kalesi’ni gezen kültür turistlerinin ilk uğrak noktalarından biri olma özelliğini taşımaktadır. Bununla birlikte zaman zaman yapının bakım, onarım ve korunmasına yönelik çalışmalar da küçük ölçekli projelerle desteklenmektedir. Türbenin temizliği ise genellikle kale görevlileri ve yerel halk tarafından gönüllü olarak üstlenilmektedir.