Hasan Harakani, Türk-İslam tekke ve tasavvuf tarihinin önemli mutasavvıflarından biridir. Türbesi, Kars şehir merkezindeki Kaleiçi Mahallesi’nde bulunan Evliya Camii Külliyesi içerisinde yer almaktadır. Harakani, Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslamlaşması sürecinde etkili olan ilk alperenlerden biri olarak kabul edilmektedir. Asıl adı Ebü’l-Hasan Alî bin Ahmed (Ca‘fer) el-Harakânî’dir. 963 yılında Horasan’ın Bistam yakınlarındaki Harakan köyünde doğmuştur. Tasavvuf geleneğinde önemli bir yere sahip olan Harakani; özellikle insan sevgisi, hoşgörü ve topluma hizmet anlayışıyla tanınmıştır. Kaynaklarda, kendisinden sonra gelen birçok mutasavvıfı etkilediği; özellikle Ahmet Yesevî ve Mevlânâ Celâleddîn Rûmî üzerinde manevi tesir bıraktığı ifade edilmektedir.

Rivayetlere göre Hasan Harakani, 1033 yılında Kars ve çevresinde meydana gelen savaşlar sırasında şehit düşmüştür. Kars’ın Büyük Selçuklu Sultanı Alp Arslan tarafından fethedilmesinden sonra mezarı üzerine bir türbe yaptırıldığı düşünülmektedir. Ancak zamanla yeri unutulan türbe, 1579 yılında (III. Murat dönemi) gerçekleştirilen imar faaliyetleri sırasında yeniden ortaya çıkarılmıştır. Bunun üzerine kabrinin çevresinde Evliya Camii inşa edilmiş ve türbe yeniden düzenlenmiştir.

Bugün Kars Kalesi’nin hemen önünde yer alan türbe, çeşitli dönemlerde yapılan onarımlarla günümüze ulaşmıştır. Özellikle 1998 yılında gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları sırasında Harakani’ye ait olduğu kabul edilen mezar sandukası ahşap bir çerçeve içerisine alınmış ve üzeri kubbeli bir yapı ile örtülmüştür. Türbenin girişinde 1617 tarihli Osmanlıca bir kitabe bulunmaktadır. Kitabede Harakani’nin burada medfun olduğu belirtilmektedir. Hasan Harakani Türbesi’nin çevresinde yaklaşık yirmi bir mezar yer almaktadır. Kars Beylerbeyi Kethüda Mehmet Paşa ile Rus işgali döneminde Kars’taki Türk nüfusunun korunmasına yönelik faaliyetleriyle tanınan Hafız Kurban Efendi’nin mezarları da bunlar arasındadır.

Hasan Harakani, sosyal yardımlaşma ve dayanışma anlayışının Türkistan’dan Kafkasya’ya, Kafkasya’dan Anadolu’ya taşınmasında etkili isimlerden biri olarak kabul edilmektedir. Kendisine atfedilen “Bu kapıya kim gelirse ekmeğini veriniz, inancını sormayınız.” sözü, tekke ve tasavvuf çevrelerinde yaygın biçimde benimsenmiştir. Bu anlayış, insan merkezli tasavvuf düşüncesinin Anadolu’daki erken örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Söz konusu yaklaşımın, sonraki dönemlerde Anadolu Türk-İslam tasavvuf geleneğinin şekillenmesinde etkili olduğu kabul edilmektedir.

1579 yılında Kars’ta gerçekleştirilen imar faaliyetleri kapsamında Lala Mustafa Paşa tarafından yeniden yaptırılan türbe, 1604 yılındaki Osmanlı-Safevî Savaşı sırasında önemli ölçüde zarar görmüştür. 1617 yılında yeniden onarılan yapı, günümüze kadar varlığını sürdürmüştür. 1998 yılına kadar çevresi taşlarla çevrili olarak korunan türbe, aynı yıl Evliya Camii’nin restorasyonu sırasında yeniden düzenlenmiştir. Evliya Camii’nin adı, Harakani’nin halk arasında evliya kültüyle ilişkilendirilmesine dayanmaktadır. Günümüzde türbe ile cami aynı alan içerisinde bütünleşik bir yapı topluluğu oluşturmaktadır. Başka bir ifadeyle, zaman içerisinde gerçekleştirilen inşa faaliyetleri sonucunda Harakani Türbesi, Evliya Camii avlusu içerisinde yer almıştır.

Hasan Harakani Türbesi, Kars’taki inanç turizmi merkezleri arasında yer almaktadır. Türbeyi ziyaret edenler dua etmek, adak adamak ve manevi amaçlarla ziyarette bulunmak suretiyle Harakani’nin hatırasını yaşatmaktadır. Vakıflar Genel Müdürlüğü mülkiyetindeki türbe, Erzurum Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’nun 09.05.1990 tarih ve 227 sayılı kararıyla tescil edilerek koruma altına alınmıştır. Ayrıca 2009 yılından itibaren gerçekleştirilen düzenleme ve çevre geliştirme çalışmaları sonucunda türbenin kullanım alanı genişletilmiştir. Geçmişte taşlarla çevrili sınırlı bir alanda bulunan türbe, günümüzde kale burçlarına kadar uzanan daha geniş bir ziyaret alanı içerisinde yer almaktadır.

Tasavvufi yönü nedeniyle özellikle Mevlânâ ile ilişkilendirilen Ebü’l-Hasan Harakânî’ye ait türbe, ziyaret düzeni bakımından Mevlânâ Türbesi’ndeki uygulamalardan etkilenmiştir. Bunun yanı sıra Konya ile Kars arasında düzenlenen kültür ve inanç turizmi turları kapsamında türbe önemli ziyaret noktalarından biri hâline gelmiştir. Bu durum, ziyaretçilerin Hasan Harakani Türbesi’ni tasavvuf ve inanç turizmi bağlamında deneyimlemelerine katkı sağlamaktadır.