Kars’ın Kaleiçi Mahallesi’nde dik yamaçlı bir tepe üzerinde bulunan yaklaşık 900 yüzyıllık tarihi bir yapıdır. MÖ VIII. yüzyılda bölgeye hâkim olan Urartu devleti tarafından yapıldığı bilinmektedir. Saltuklu Sultanı Melik İzzeddin’in emri ile veziri Firuz Akay tarafından 1153 yılında yeniden inşa edilmiştir. Timur’un Anadolu’yu işgali sırasında kale yıkılmıştır. Osmanlı döneminde Sultan III. Murat’ın isteği ile Lala Mustafa Paşa tarafından 1579 yılında kale ve dış cephe surları yeniden yaptırılmıştır. Osmanlı kaynaklarından elde edinilen bilgiler doğrultusunda kalenin yapımında 100 bin asker kullanıldığı belirtilmektedir. Bunu belirten bir kitabe de dış surların kapısında bulunmaktadır. Kars Kalesi, 1606 yılında İran Şahı I. Abbas tarafından yıkılmıştır. 1616-1636 yıllarında iki kez onarılmıştır. Bu onarımlar yapılırken Kars şehir merkezine de yeni yapılar inşa edilmiştir. Kale 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşında tahribata uğramış, orijinalliğinden kısmen de olsa uzaklaşmıştır.

Kalenin çevre uzunluğu 4.200 metre olup 220 burç bulunmaktadır. Bu burçlardan sadece yedi tanesi günümüze ulaşabilmiştir. Kale iç ve dış kale olarak iki bölümden oluşmaktadır. Kenti çevreleyen dış kale surları XII. yüzyılda inşa edilmiştir. Dış surlar beş sıra halindedir ve bu surlar kesme bazalt taşından yapılmıştır. Ayrıca bu surların önüne derin hendekler kazılmıştır. Kalenin 2.080 mazgalı bulunuyor. Kalenin üç büyük kapısı olup bu kapılardan batıdaki Su Kapısı (Çeribaşı Kapısı), güneydeki Kağızman Kapısı (Orta Kapı) ve doğudaki Behram Kapısı (Bayrampaşa Kapısı) olarak adlandırılmaktadır. Bunlardan kuzeydeki ana giriş kapısı ise kale önündeki bir uçuruma doğrudur. Kale burcuna ise taş döşeli bir yol ve yolun bitiminde de merdivenlerle ulaşılmaktadır. Kars Kalesi’nin içerisinde türbe, askeri koğuşlar, cephanelik ve bir de mescit vardır. Bu türbe, Gürcü-Kıpçaklar ile Saltuklular arasında yapılan savaşlar sırasında ölen ve bu savaş sırasında Kars Kale komutanı olan Celal Baba’ya aittir. Günümüzde Kars Kalesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından birinci derece arkeolojik sit alanı olarak korunmaktadır.

Kars Kalesi, Türkiye'nin kuzeydoğu ucundaki Kars il merkezinde yer almaktadır. Kale, Aras Nehri'nin Kars şehir merkezindeki kolu olan Kars Çayı'nın batısında yükselen kayalık bir tepe üzerine inşa edilmiş tarihî bir savunma yapısıdır. Şehrin en önemli simgelerinden biri olan Kars Kalesi, Anadolu'nun Kafkasya'ya açılan stratejik geçitlerinden birini kontrol etmesi nedeniyle tarih boyunca askerî, idarî ve siyasi bakımdan büyük önem taşımıştır. Farklı dönemlerde meydana gelen savaşlar ve işgaller nedeniyle defalarca tahrip edilen kale, çeşitli dönemlerde onarılarak günümüze ulaşmıştır.

Kars'ın yerleşim tarihi Eski Çağ'a (Antik Çağ) kadar uzanmakla birlikte mevcut kalenin temelleri esasen Bagratlı (Bagrationi) Krallığı döneminde, X. yüzyılın ikinci yarısında Kral II. Abas tarafından atılmıştır. Orta Çağ boyunca bölgenin Bizans, Selçuklu, Atabek, İlhanlı, Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Safevî hâkimiyetleri arasında el değiştirmesiyle birlikte kale de çeşitli tamir ve tahkim faaliyetlerine sahne olmuştur. Ayrıca Kars Kalesi'nin, 1152 yılında Anadolu'daki ilk Türk beyliklerinden biri olan Saltuklular döneminde Sultan Melik İzzeddin'in emriyle veziri Firuz Akay tarafından bugünkü şeklini aldığı da bilinmektedir.

Osmanlı Devleti'nin 1534 yılında Kars ve çevresini ele geçirmesinden sonra kale de stratejik önemini korumuş, özellikle Kanûnî Sultan Süleyman'ın emriyle 1579 yılında Lala Mustafa Paşa tarafından kapsamlı biçimde yeniden inşa edilmiştir. Kalenin girişinde yer alan kitabe de bu imar faaliyetini belgelemektedir. Osmanlı döneminde Kars, doğu sınırının en önemli serhat şehirlerinden biri hâline gelmiş ve kale; askerî garnizon, mühimmat deposu ve savunma merkezi olarak kullanılmıştır.

XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Osmanlı Devleti'nin İran'da kurulan Afşar ve Kacar hanedanlarıyla mücadelelerinde ve Türk-Rus savaşlarında önemli bir rol oynayan Kars Kalesi, özellikle 1828 ve 1855 yıllarındaki Rus kuşatmalarında şiddetli çatışmalara sahne olmuştur. Bilhassa 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sırasında yaşanan yoğun çatışmaların ardından Kars'ın Rus hâkimiyetine girmesiyle birlikte kale askerî işlevini büyük ölçüde sürdürmüş, ancak yeni savunma teknolojilerinin gelişmesiyle eski stratejik önemini zamanla kaybetmiştir. 1920 yılında Kars'ın Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükûmeti tarafından yeniden alınmasının ardından kale, Cumhuriyet döneminin önemli tarihî miraslarından biri olarak korunmaya başlanmıştır.

Yaklaşık 115 m yükseklikteki bazalt bir kaya kütlesi üzerine kurulan kale, doğal topoğrafyadan yararlanılarak inşa edilmiştir. Düzensiz çokgen planlı kale surları, kesme taş ve moloz taş malzemeyle örülmüştür. Günümüzde büyük ölçüde dış surlar, burçlar ve bazı iç yapı kalıntıları ayakta kalmıştır. Kale içerisinde geçmişte askerî yapılar, koğuşlar, cephanelikler, su sarnıçları ve ibadet mekânlarının bulunduğu bilinmektedir. Savunma sistemini güçlendiren burçlar, Kars Ovası ile Kafkasya'ya uzanan geçiş güzergâhını geniş bir açıyla kontrol edebilecek şekilde konumlandırılmıştır.

Kars Kalesi, yalnızca askerî mimarinin önemli örneklerinden biri olarak değil, aynı zamanda Anadolu ile Kafkasya arasındaki tarihî ilişkilerin somut bir belgesi olarak da kabul edilmektedir. Osmanlı serhat teşkilatının doğudaki en güçlü kalelerinden biri olarak uzun süre sınır güvenliğinde görev üstlenmiş; bölgenin siyasi, tarihî ve ticari yolları ile şehirleşme süreci üzerinde belirleyici bir rol oynamıştır. Kalenin eteklerinde gelişen tarihî yerleşim dokusu; taş evler, camiler, hamamlar ve köprülerle birlikte Kars'ın kültürel peyzajının ayrılmaz bir parçasını oluşturmaktadır.

Günümüzde Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından koruma altına alınan Kars Kalesi, gerçekleştirilen restorasyon ve çevre düzenleme çalışmaları sayesinde yoğun ziyaretçi çeken tarihî yapılardan biridir. Şehrin panoramik görünümünü sunan kale; özellikle tarih, mimarlık, arkeoloji, halk bilimi ve sanat tarihi araştırmacılarının ilgi odağındadır. Ayrıca kültür turizmi açısından Doğu Anadolu'nun en önemli çekim merkezleri arasında yer almaktadır. Kars Kalesi, Kars'ın çok katmanlı tarihsel geçmişini yansıtan başlıca kültür varlıklarından biri olup kentin sembolik kimliğinin en önemli unsurlarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Kars Kalesi, Kars il merkezinde Kaleiçi Mahallesi sınırları içerisinde yer alan tarihî bir savunma yapısıdır. Şehrin kuzeyindeki sarp kayalık bir tepe üzerine inşa edilen yapı, yerel halk arasında “İç Kale” veya “Merkez Kale” olarak da adlandırılmaktadır. Kars Çayı’nın hemen kıyısında yükselen kale, şehrin panoramik manzarasına hâkim bir konumdadır.

Kalenin ilk inşa tarihi MS 1153 yılına dayanmaktadır. Saltuklu Sultanı Melik İzzeddin’in emriyle, veziri Firuz Akay tarafından yaptırılmıştır. Stratejik konumu nedeniyle tarih boyunca pek çok saldırıya uğrayan yapı, 1386 yılında Timur tarafından yıkılmıştır.

Bugün görülen kale yapısı ise büyük ölçüde Osmanlı dönemine aittir. 1579 yılında Osmanlı padişahı III. Murat’ın fermanıyla, Lala Mustafa Paşa tarafından yeniden inşa ettirilmiştir. 1616 ve 1636 yıllarında onarım gören kale, 1877–1878 Osmanlı-Rus Savaşı (93 Harbi) sırasında önemli bir savunma üssü olarak kullanılmış ve çatışmalarda hasar görmüştür.

Kars Kalesi, doğu-batı istikametinde yaklaşık 250 metre uzunluğunda bir alana yayılmıştır. Yapımında yöreye özgü düzgün kesme bazalt taşı kullanılmıştır. Kalenin dış surları 220 burçla desteklenmiş olsa da, günümüze bu burçlardan yalnızca yedi tanesi ulaşabilmiştir.

Kalenin dört ana giriş kapısı bulunmaktadır:

• Su Kapısı (Çeribaşı Kapısı): Batı yönündedir.
• Kağızman Kapısı: Orta kısımdadır.
• Behram Kapısı: Doğu yönündedir.
• Ana Giriş Kapısı: Kuzeyde, uçuruma bakan kısımdadır.

Kalenin iç avlusunda, XII. yüzyıldan kalma ve Anadolu’daki inanç turizmi açısından önem taşıyan Celal Baba Türbesi bulunmaktadır. Ayrıca kale içerisinde askerî koğuşlar, cephanelik binası, mescit kalıntıları ve tarlalar yer almaktadır.

Kültür ve Turizm Bakanlığı envanterinde kayıtlı olan Kars Kalesi, günümüzde müze/ören yeri statüsünde olup ziyarete açıktır. Kalenin eteklerinde Kars Müzesi, 12 Havariler Kilisesi (Kümbet Camii) ve Tarihî Taş Köprü gibi diğer önemli kültür varlıkları bulunmaktadır. Kış turizmi kapsamında Doğu Ekspresi ile şehre gelen ziyaretçilerin önemli uğrak noktalarından biridir.