Türkiye Turizm Ansiklopedisi, Türkiye’de turizm alanında üretilen bilgi birikimini sistematik biçimde bir araya getirmek, korumak, değerlendirmek ve gelecek kuşaklara aktarmak amacıyla hazırlanmış çok ciltli bir uzmanlık ansiklopedisidir. Ansiklopedi; turizmle ilgili kavramlar, kurumlar, kuruluşlar, destinasyonlar, işletmeler, kişiler, yayınlar, etkinlikler, eğitim kurumları, meslekler, mevzuat düzenlemeleri ve tarihsel gelişmeler hakkında bilgi sunan kapsamlı bir başvuru kaynağıdır. Toplam 16 cilt, 6.632 sayfa ve 8.084 maddeden oluşan eser, 2.240 yazarın katkısıyla hazırlanmıştır. Bu yönüyle Türkiye’de turizm alanında şimdiye kadar gerçekleştirilen en kapsamlı yayın projesi olarak kabul edilmektedir.

Ansiklopedi yalnızca turizm kavramlarını açıklayan bir eser değildir. Aynı zamanda Türkiye turizminin tarihsel gelişimini, kurumsal yapılanmasını, eğitim sistemini, araştırma geleneğini, sektörel dönüşümünü ve mesleki kültürünü belgeleyen bir bilgi arşivi niteliğindedir. Eserde yer alan maddeler aracılığıyla Türkiye’de turizmin gelişim süreci, sektörün öncü kişi ve kurumları, turizm eğitiminin kurumsallaşması ve turizm araştırmalarının evrimi ayrıntılı biçimde kayıt altına alınmıştır.

Turizm Yazınının Gelişimi ve Ansiklopedi İhtiyacı

Dünya genelinde turizm alanındaki akademik çalışmaların geçmişi XX. yüzyılın başlarına kadar uzanmaktadır. Turizmin bilimsel bir çalışma alanı hâline gelmesi ise özellikle İkinci Dünya Savaşı sonrasında gerçekleşmiştir. Almanya, Avusturya ve İsviçre’de gelişen turizm araştırmaları zamanla Kuzey Amerika, Birleşik Krallık ve diğer ülkelere yayılmıştır.

Türkiye’de turizm alanındaki akademik çalışmaların başlangıcı 1960’lı yıllara kadar uzanır. İlk dönemlerde ekonomi, işletme, coğrafya ve sosyoloji gibi alanlardan gelen araştırmacılar turizmi bir uygulama alanı olarak ele almışlardır. 1980’li yıllardan itibaren turizm eğitiminin yaygınlaşması ve lisansüstü programların açılmasıyla birlikte turizm araştırmaları daha kurumsal bir yapıya kavuşmuştur. 1990’lı yıllarda akademik dergilerin sayısındaki artış, lisansüstü tez üretiminin hızlanması ve yeni araştırma alanlarının ortaya çıkması, Türkiye’de turizm yazınının önemli ölçüde gelişmesini sağlamıştır.

XXI. yüzyılın başlarına gelindiğinde turizm; eğitim kurumları, akademik dergileri, araştırma merkezleri, lisansüstü programları ve uzman araştırmacılarıyla bağımsız bir bilim alanı niteliği kazanmıştır. Buna karşın, Türkiye’de turizm alanındaki bilgi birikimini sistematik biçimde bir araya getiren kapsamlı bir başvuru kaynağı bulunmamaktaydı. Türkiye Turizm Ansiklopedisi düşüncesi bu eksikliğin giderilmesi amacıyla ortaya çıkmıştır.

Ortaya Çıkışı ve Hazırlık Süreci

Türkiye Turizm Ansiklopedisi fikri ilk kez 2004-2005 yıllarında şekillenmeye başladı. Ansiklopedinin koordinatör ve baş editörlerinden Nazmi Kozak’ın Amerika Birleşik Devletleri’nde Virginia Tech Üniversitesi’nde ziyaretçi araştırmacı olarak bulunduğu dönemde ilk taslak çalışmalar hazırlandı. Dünya turizm literatüründeki ansiklopedi örnekleri incelendi ve Türkiye için benzer bir çalışmanın gerekliliği üzerinde duruldu.

Projenin sistemli biçimde ele alınması ise 2014 yılında gerçekleşti. Bu tarihten itibaren madde listelerinin oluşturulması, konu alanlarının belirlenmesi, editoryal yapının kurulması ve yazım sisteminin geliştirilmesine yönelik çalışmalar başlatıldı.

Ansiklopedi çalışması için hazırlanan proje önerisi 2016 yılında Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Projeleri Destekleme Programı’na sunuldu. Ancak ansiklopedi hazırlama faaliyetinin araştırma projesi olarak değerlendirilmemesi nedeniyle proje desteklenmedi. Bunun üzerine çalışmalar gönüllü katkılarla sürdürülmeye devam etti. Süreç içerisinde çok sayıda akademisyen, araştırmacı ve sektör uzmanı projeye katıldı. Özellikle COVID-19 pandemisi döneminde çalışmaların önemli bir bölümü çevrim içi ortamda yürütülmesine rağmen proje planlandığı şekilde tamamlandı.

Kapsam ve İçerik Yapısı

Türkiye Turizm Ansiklopedisi’nin kapsamı belirlenirken turizm alanıyla doğrudan veya dolaylı ilişkili bütün konular dikkate alınmıştır. Ansiklopedide yer alan maddeler arasında turizm destinasyonları, konaklama işletmeleri, seyahat acentaları, tur operatörleri, havayolu işletmeleri, havalimanları, marinalar, müzeler, ören yerleri, kültürel miras alanları, gastronomi işletmeleri, sağlık turizmi kuruluşları, termal tesisler, kamu kurumları, sivil toplum kuruluşları, eğitim kurumları, turizm yayınları, akademik dergiler ve sektörün gelişimine katkıda bulunan kişiler bulunmaktadır.

Eserde ayrıca turizm eğitimi, turizm araştırmaları, turizm mevzuatı, turist rehberliği, rekreasyon, gastronomi ve mutfak sanatları, sürdürülebilir turizm, kültürel miras yönetimi ve alternatif turizm türleri gibi uzmanlık alanlarına ilişkin maddelere de yer verilmiştir. Böylece Türkiye’de turizmin yalnızca ekonomik değil; sosyal, kültürel, tarihsel ve akademik boyutları da kapsam içine alınmıştır.

Madde Yazım Sistemi ve Editoryal İlkeler

Ansiklopedinin hazırlanmasında standart bir madde yazım sistemi geliştirilmiştir. Maddeler önem ve kapsam derecelerine göre üç gruba ayrılmıştır. Birinci grup maddeler için 500, ikinci grup maddeler için 1.000 ve üçüncü grup maddeler için 2.000 sözcüklük üst sınırlar belirlenmiştir. Her madde için asgari uzunluk ise 250 sözcük olarak kabul edilmiştir.

Maddelerin hazırlanmasında ortak bir şablon kullanılmıştır. Bu şablonda madde başlığı, tanımlayıcı cümle, madde metni, ayrıca bakınız, ayrıntılı bilgi için bakınız, yararlanılan kaynaklar, yazar adı ve yazım yılı gibi bölümler yer almaktadır. Ayrıca uygun görülen maddelere fotoğraf, harita, tablo ve şekiller de eklenmiştir.

Bu uygulama sayesinde farklı yazarlar tarafından hazırlanan binlerce madde arasında dil, biçim ve içerik bakımından belirli bir bütünlük sağlanmıştır.

Madde Listelerinin Oluşturulması

Ansiklopedide yer alacak maddelerin belirlenmesi yaklaşık üç yıllık bir çalışmanın sonucunda gerçekleşmiştir. İlk aşamada internet ortamında kamuoyundan madde önerileri toplanmıştır. Daha sonra editörler ve araştırma ekibi tarafından yapılan taramalarla yeni madde önerileri geliştirilmiştir.

Çalışmalar sonucunda yaklaşık 11.000 maddelik bir taslak liste ortaya çıkmıştır. Antalya’da gerçekleştirilen değerlendirme toplantılarında tekrar eden ve benzer içerikli maddeler ayıklanmış, böylece liste yaklaşık 8.000 maddeye indirilmiştir. Yazım süreci boyunca yeni maddeler eklenmeye devam edilmiş ve sonuçta toplam madde sayısı 8.084’e ulaşmıştır.

Yazarlar ve Katkı Sağlayanlar

Türkiye Turizm Ansiklopedisi’nin en dikkat çekici özelliklerinden biri geniş katılımlı bir yazar kadrosuyla hazırlanmış olmasıdır. Madde yazarlarının belirlenmesinde öncelikle ilgili konuda uzmanlığı bulunan akademisyenler tercih edilmiştir. Bunun yanı sıra lisansüstü öğrenciler, sektör profesyonelleri ve belirli konularda doğrudan deneyime sahip kişiler de yazar olarak görevlendirilmiştir.

Bu süreç sonunda Türkiye’nin farklı üniversitelerinden, kamu kurumlarından ve özel sektör kuruluşlarından toplam 2.240 kişi ansiklopediye katkı sağlamıştır. Bu sayı, eseri Türkiye’de hazırlanmış en geniş katılımlı akademik yayın projelerinden biri hâline getirmiştir.

Editörlük Yapısı

Türkiye Turizm Ansiklopedisi’nin koordinatör ve baş editörlük görevlerini Nazmi Kozak ve Metin Kozak üstlenmiştir. Ansiklopedinin hazırlanması için çok katmanlı bir editoryal organizasyon yapısı oluşturulmuştur. Bu yapı içerisinde bölüm editörleri, alan editörleri ve madde derleme koordinatörleri görev yapmıştır.

Alan editörleri kendi uzmanlık alanlarına giren maddelerin belirlenmesi, yazar önerilerinin geliştirilmesi, içeriklerin değerlendirilmesi ve editoryal süreçlerin yürütülmesinde görev almıştır. Alan editörleri arasında Adile Bebek, Arzu Toker, Aslı Emine Özen, Burçin Kırlar Can, Ceren Aydın, Çağdaş Aydın, Dönüş Çiçek, Ebru Zencir Çiftçi, Esra Gül Yılmaz, Eylin Aktaş, Fatih Günay, Gökçe Yasemin Ersöz, Gözde Türktarhan, Gülşah Akkuş, Handan Aytekin, Hanım Kader Şanlıöz Özgen, Leyla Şişik, Mehmet Ertaş, Mehmet Tahir Dursun, S. Emre Dilek, Selim Kırova, Serap Güzel Özdemir, Serhat Adem Sop, Soner Söyler, Su Küfteoğlu ve Zehra Gökçe Sel yer almıştır. 

Madde derleme koordinatörleri olarak ise Ahmet Uşaklı, Çağıl Hale Özel, Onur Çakır, Sonay Kaygalak Çelebi ve Yusuf Karakuş yer almıştır. Bu kişiler madde listelerinin oluşturulması, yazar atamalarının yapılması, eksik maddelerin belirlenmesi ve yazım süreçlerinin izlenmesinde  sorumluluklar üstlenmiştir.

Redaksiyon, Tasarım ve Yayın Süreci

Ansiklopedi metinlerinin redaksiyonu projenin en uzun aşamalarından birini oluşturmuştur. Yaklaşık 50.000 kaynak künyesi gözden geçirilmiş, binlerce tanımlayıcı cümle yeniden düzenlenmiş ve yaklaşık bin sözcük için yazım standardı geliştirilmiştir.

Ansiklopedide yaklaşık 2.000 fotoğraf, harita ve çizim kullanılmıştır. Görsellerin önemli bir bölümü Kültür ve Turizm Bakanlığı Tanıtma Genel Müdürlüğü arşivinden sağlanmış, yaklaşık 300 görsel ise Nazmi Kozak’ın kişisel arşivinden temin edilmiştir.

Eserin sayfa tasarımı Adobe InDesign programı kullanılarak hazırlanmıştır. Ansiklopedi 17 × 23 santimetre boyutlarında, üç sütunlu sayfa düzeninde tasarlanmıştır. Ayrıca yaklaşık 500 yönlendirme maddesi hazırlanarak farklı adlarla bilinen kişi, kurum ve kuruluşlar arasında bağlantılar kurulmuştur.

Değerlendirme ve Önemi

Türkiye Turizm Ansiklopedisi, Türk turizm yazınının bugüne kadar ortaya koyduğu bilgi birikiminin en kapsamlı derlemelerinden biridir. İçerdiği 8.084 madde, 2.240 yazar, 16 cilt ve 6.632 sayfalık hacmiyle yalnızca Türkiye’de değil, dünya turizm literatüründe de dikkat çeken bir uzmanlık ansiklopedisi niteliği taşımaktadır.

Ansiklopedi, Türkiye’de turizmin tarihsel gelişimini, kurumsal yapısını, akademik birikimini ve sektörel dönüşümünü kayıt altına alan en kapsamlı kaynaklardan biri olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca hazırlanış yöntemi, geniş katılımlı yapısı ve içerik çeşitliliği bakımından dünya turizm literatüründe benzeri az görülen çalışmalar arasında yer almaktadır. Turizm alanının Türkiye’de ulaştığı akademik olgunluğun somut göstergelerinden biri olarak kabul edilen eser, araştırmacılar, öğrenciler, sektör temsilcileri ve politika yapıcılar için temel başvuru kaynaklarından biri niteliğindedir.