Charter uçuşları, tarifeli uçuşlara nazaran maliyet avantajları sebebiyle tercih edilmektedir. Bu fiyat avantajını da yüksek doluluk ve minimum hizmet verme ile sağlarlar. Bu sebeple tarifeli seferlere göre, charter uçuşlarında uçuş esnasında birçok hizmet ya verilmez ya da ilave ücrete tabidir. Fakat buna rağmen fiyat avantajı dolayısıyla, gerek seyahat acentaları gerekse kişilerin kendileri charter uçuşlarını tercih etmektedir. Charter uçuşları, günümüzde en çok tur operatörlerinin tatil paketlerinde kullanılmaktadır. Bunun en büyük sebebi, charter uçuşlarının ucuzluğunun yanında iptal koşullarındaki esnekliktir. Ayrıca charter uçuşları sezonluk olarak yapılmakta olup, kış döneminde çalışmamaktadır. Bu dönemde oluşan atıl kapasiteyi kullanabilmek için uçaklar wet lease olarak (uçağın pilot ve uçuş ekibiyle birlikte kiralanması) kiralanmaktadır. Sektörde genellikle üç tür charter uygulaması mevcuttur.

Full Charter: Bir uçağın bir tur operatörü ya da broker tarafından tamamen kiralanmasına verilen addır. Bu gibi kiralamalar genellikle çift yönlü ve belli bir dönem için yapılan antlaşmalardır. Bu antlaşmalarda uçuşun başlangıcında ve sonunda birer adet boş bacak uçuşu oluşması muhtemeldir. Oluşan bu boş bacak uçuşları ya o bölgeden bulunacak gruplar için kullanılmalı veya maliyet hesaplamalarında bu boş uçuşlardan doğan maliyet iyice hesaplanmalıdır.

Kısmi Charter: Bu tip charter antlaşmalarında ise uçağın tamamını kiralamak yerine belli bir güzergaha konulmuş charter uçuşlarından belli sayıdaki koltuğun kiralanması işlemidir. Genellikle full charter sözleşmesi imzalamış olan tur operatörlerinin, kendi risklerini minimize etmek için belli sayıdaki koltukları bu yöntemle üçüncü kişi ya da gruplara kiraladığı durumdur. Böylelikle oluşan büyük uçak maliyet risklerinden kaçınılabildiği gibi, daha küçük operasyon yapan acenta veya tur operatörlerinin de sabit ve uygun maliyetli uçak bileti satın alması sağlanmış olur.

Sor-Sat Charter: Gerek full charter antlaşmalarında gerekse blok koltuk antlaşmalarında öngörülemeyen ve anlık oluşan boşluklar için o uçağın kalan boş koltuğunun satılması için gerçekleştirilen sistemdir. Burada elde kalan bu boş koltuklar online rezervasyon sistemleri aracılığıyla satışa sunulmakta ve böylece maksimum uçuş doluluğu hedeflenmektedir. Bu son dakika charter biletleri, boş koltuk zararının minimize etmeye yönelik olması sebebiyle çok ucuz, hatta maliyetine olabileceği gibi, yüksek dolulukların yaşandığı ve tarifeli seferin dolu olduğu dönemde ise aşırı yüksek fiyata satılarak karı maksimize etmeyi amaçlamak üzere gerçekleştirilen satışlardır.

Tarifesiz uçuş (charter flight), belirli bir tarifeye, gün ve saat kısıtlamasına bağlı olmaksızın bir tur operatörü, seyahat acentesi, kurum veya şahıs tarafından bir hava taşıyıcısından uçağın tamamının veya belirli bir koltuk bloğunun kiralanması suretiyle gerçekleştirilen hava taşımacılığı operasyonudur. Sivil havacılıkta “tarifeli seyahat” modelinin alternatifini oluşturan bu uçuşlar, özellikle kitle turizminin gelişmesinde ve sezonluk seyahat taleplerinin esnek biçimde karşılanmasında stratejik bir role sahiptir.

Kavramın uluslararası sivil havacılık literatüründeki karşılığı charter flight veya non-scheduled air transport’tır. Türkçedeki yaygın kullanımları ise tarifesiz uçuş, charter seferi, kiralık uçuş ve özel seferdir.

Tarifesiz uçuşlar, uluslararası düzeyde Uluslararası Sivil Havacılık Örgütünün (ICAO) Şikago Sözleşmesi hükümleri, Avrupa Sivil Havacılık Konferansının (ECAC) ilkeleri ve Uluslararası Hava Taşımacılığı Birliğinin (IATA) standartları çerçevesinde yürütülen operasyonlardır. Türkiye’de ise 2920 sayılı Türk Sivil Havacılık Kanunu, Sivil Havacılık Genel Müdürlüğü (SHGM) tarafından yayımlanan Uçuş İzinlerine İlişkin El Kitabı, Tarifesiz Hava Taşımacılığı İzin Başvuru Usulleri ile 1618 sayılı Seyahat Acentaları ve Seyahat Acentaları Birliği Kanunu gereğince düzenlenmektedir.

Ayrıca charter seferlerle seyahat eden yolcuların rötar, iptal ve diğer uçuş aksaklıkları karşısındaki tazminat ve bakım hakları, SHGM’nin Havayolu ile Seyahat Eden Yolcuların Haklarına Dair Yönetmeliği (SHY-YOLCU) ile Avrupa Birliği’nin EC 261/2004 sayılı Tüzüğü kapsamında yasal teminata bağlanmıştır.

Tarifesiz uçuşlar, genel yolcu biletleme sistemine açık olarak sürekli işletilen tarifeli uçuşlardan farklı olarak kiralayan tarafın (charterer) talep ettiği güzergâh, tarih ve saatlerde gerçekleşir. Uçuşun mali riskini ve koltuk satış sorumluluğunu büyük oranda hava taşıyıcısı değil, uçağı kiralayan tur operatörü veya organizatör üstlenir.

Inclusive Tour Charter (Paket Tur Charterı), tur operatörlerinin uçuşu konaklama, transfer ve rehberlik hizmetleriyle birleştirerek paket tur hâlinde turistlere sunduğu, belirli bir turizm sezonu boyunca haftalık düzenli seriler hâlinde icra edilen uçuşlardır. Affinity Group Charter (İlliyet Bağlı Grup Charterı), dernek, kulüp, takım veya şirket gibi ortak bir amaçla seyahat eden belirli gruplar için düzenlenen uçuşlardır. Ad hoc veya özel amaçlı charter uçuşlar, spor kulüpleri, devlet heyetleri, tahliye ve insani yardım operasyonları veya özel etkinlikler için tek seferlik, diğer bir ifadeyle münferit olarak kiralanan uçuşlardır. Split/Shared Charter ise tek bir uçağın kapasitesinin birden fazla tur operatörü veya acente tarafından paylaşılarak kiralandığı uçuş modelidir.

Tarifesiz uçuş operasyonlarında tur şirketleri, hem hava taşıyıcısına hem de tüketiciye (turiste) karşı kapsamlı yasal, mali ve operasyonel sorumluluklar taşır. Tur şirketi, hava taşıyıcısı ile charter sözleşmesi (Charter Agreement) imzalayarak uçağın kira bedelini, yakıt ve navlun giderlerini ve meydan/slot ücretlerinin finansmanını üstlenir. Koltukların boş kalması riskinden doğrudan tur şirketi sorumludur.

1618 sayılı Kanun ve Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun uyarınca tur şirketi, uçuş saatlerini, hava yolu şirketini, uçak tipini, bagaj haklarını ve olası rötarlarda geçerli kuralları tüketiciye seyahat öncesinde eksiksiz ve şeffaf biçimde bildirmekle yükümlüdür.

Tur operatörü, uçuşun gerçekleşeceği havalimanlarında slot (kalkış/iniş zaman penceresi) tahsisini ve SHGM’den veya ilgili ülkenin havacılık otoritelerinden permi (uçuş müsaadesi) alma süreçlerini hava yolu ve yetkili temsilciler (HAD/gözetim şirketleri) aracılığıyla takip etmek zorundadır.

Uçuşun iptal edilmesi, aşırı gecikmesi veya hava yolu şirketinin operasyonel bir sorun yaşaması durumunda tur şirketi, paket tur düzenleyicisi olarak müşterilerine alternatif ulaşım sağlama, konaklama ve yeme-içme hizmetleri sunma ve ikame uçuş organize etme sorumluluğuna sahiptir. Uçuş kesintisinden doğan tüketici mağduriyetlerinde tur operatörü asli muhataptır.

Uçuş öncesinde yolcu listelerini (API/PNR verileri) ve özel yolcu taleplerini (PRM, engelli transferi, tıbbi durumlar vb.) hava yolu şirketine ve yer hizmetleri kuruluşlarına eksiksiz iletmek tur şirketinin görevidir.

Charter uçuşlar, kitle turizminin (mass tourism) doğuşunda ve küreselleşmesinde belirleyici temel unsurlardandır. Özellikle Antalya, Muğla (Dalaman/Bodrum) ve İzmir gibi kıyı destinasyonlarına Avrupa ve BDT ülkelerinden milyonlarca turistin taşınması charter seferlerle sağlanmaktadır. Tarifeli uçuşların bulunmadığı veya frekanslarının yetersiz kaldığı noktalara doğrudan ve ekonomik ulaşım imkânı sunarak turizm sezonunun uzatılmasına ve destinasyon rekabetçiliğinin artmasına doğrudan katkı sağlamaktadır.

Tarihsel süreçte charter uçuşlar ile tarifeli uçuşlar arasında katı çizgiler bulunmaktaydı. Charter uçuşlar yalnızca paket turlar içinde satılabilmekte, münferit bilet satışı yapılamamaktaydı. 1990’lı yıllardan itibaren sivil havacılığın serbestleşmesi ve düşük maliyetli hava yollarının (Low-Cost Carriers-LCC) ortaya çıkmasıyla bu sınırlar belirsizleşmiştir.

Günümüzde charter hava yolları da koltuklarının bir kısmını internet üzerinden doğrudan tüketicilere münferit bilet olarak satabilmekte; tarifeli hava yolları ise tur operatörlerine blok koltuk satışı yaparak “karma işletmecilik” modelleri uygulamaktadır. Ayrıca elektronik izin sistemleri ve dijital slot yönetimi sayesinde charter uçuş izin süreçleri hızlanmıştır.

Havacılık ve turizm literatüründe charter uçuşlar, esneklik, maliyet optimizasyonu ve tüketicinin korunması arasındaki denge bağlamında tartışılmaktadır. Tartışmaların odağında charter seferlerde yaşanan rötarlarda sorumluluğun hava yolu ile tur operatörü arasındaki paylaşımı, slot yetersizliği nedeniyle charter uçuşlara ikincil öncelik verilmesine yönelik eleştiriler ve sürdürülebilirlik odaklı çevre politikalarının tarifesiz uçuşlar üzerindeki baskısı yer almaktadır. Güncel araştırmalar, tur operatörlerinin değişen tüketici talepleri doğrultusunda “dinamik paketleme” modellerine yöneldiğini ve charter uçuşların esnek kiralama modelleriyle (dry/wet lease) yeniden yapılandığını göstermektedir.