Adana il merkezinin yaklaşık 40 kilometre doğusunda, Ceyhan ilçesine bağlı Sirkeli Mahallesi’nde, Ceyhan Nehri’nin batı kıyısında yükselen Sirkeli Höyüğü, Türkiye’nin en önemli arkeolojik alanlarından biridir. Kuzey Suriye’den Kilikya Ovası üzerinden Gülek Boğazı’nı aşarak Orta Anadolu’ya uzanan tarihi ticaret ve sefer yolunun tam kavşağında yer alır. Bu konumu, höyüğü binlerce yıl boyunca bölgesel güçlerin kontrol etmek istediği stratejik bir nokta haline getirmiştir. Höyük, Orta Çağ’da aynı güzergâhı denetlemek için inşa edilen Yılan Kalesi’nin hemen eteğinde bulunur ve konumunun çağlar boyu değişmeyen önemini gözler önüne serer.
Sirkeli Höyüğü, Kalkolitik Çağ’dan (MÖ 5500-3000) başlayarak kesintisiz bir yerleşim görmüştür. Tunç Çağı (MÖ 3000-1200) ve Demir Çağı (MÖ 1200-300) boyunca en parlak dönemlerini yaşamış, Helenistik ve Roma dönemlerinde de (MÖ 300 - MS 100) iskan devam etmiştir. Helenistik dönemin sonunda terk edilen höyük, Kilikya’nın en büyük ve çok katmanlı yerleşimlerinden biri olarak kabul edilir.

Antik dönemde höyüğün adı Hitit kaynaklarında Lawazantiya (Asurca Lusanda, Yunanca Loondas) olarak geçer. Lawazantiya, özellikle Hitit İmparatorluğu için kutsal bir tapınak kentiydi. Hititlerin ünlü kraliçesi Puduhepa (aşk ve savaş tanrıçası Sauska’nın rahibesinin kızı ve III. Hattuşili’nin eşi) bu şehirde doğmuş ve büyümüştür. Puduhepa, MÖ 1259’da Mısır Firavunu II. Ramses ile dünyanın bilinen en eski yazılı barış antlaşması olan Kadeş Antlaşması’nı imzalayan kralın eşidir.

Höyüğün stratejik önemi, özellikle MÖ XIII. yüzyılda zirveye ulaşmıştır. Hitit Kralı II. Muwatalli’nin, MÖ 1274’teki ünlü Kadeş Savaşı öncesinde ve sonrasında ordusunu Kilikya’da topladığı, geçiş köprülerini ve lojistiği kontrol ettiği bilinmektedir. Höyüğün hemen yanında bulunan II. Muwatalli Kaya Kabartması, Anadolu’daki tarihlenebilir en eski Hitit kaya kabartmasıdır ve kralın bu bölgedeki siyasi-askeri hakimiyetini açıkça sergiler.

Kazılar 1990’lı yıllarda başlamış, 2006’dan beri düzenli olarak Çukurova Üniversitesi ve Alman arkeologların ortak çalışmasıyla sürdürülmektedir. 2011 sonrası çalışmalarda sur duvarları, çok sayıda kaya kabartması, yukarı şehir ve geniş aşağı şehir kalıntıları gün yüzüne çıkarılmıştır. Höyük; tepe, plato, kuzeybatı teras, nehir altı yerleşim ve nekropol gibi farklı bölgelere yayılmıştır.

Buluntular, Sirkeli’nin MÖ iki bin yıl boyunca Anadolu, Suriye, Mezopotamya, Kıbrıs, Fenike, Miken ve Asur dünyasıyla yoğun ticari ve kültürel ilişki içinde olduğunu göstermektedir. Nehir taşımacılığı sayesinde Ceyhan Nehri, hem doğu-batı hem de kuzey-güney yönünde önemli bir ulaşım arteri işlevi görmüştür. Demir Çağı’nda da Geç Hitit, Kıbrıs, Asur ve Fenike etkileri devam etmiştir.

Sonuç olarak Sirkeli Höyüğü, yalnızca yerel bir tepe yerleşmesi değil; Hitit İmparatorluğu’nun güney sınırındaki en önemli dini, askeri ve ticari merkezlerinden biri, Kilikya’nın Anadolu’yu Akdeniz’e bağlayan kapısındaki stratejik kalbidir. Hala süren kazılar, Doğu Akdeniz ve Ön Asya arasındaki binlerce yıllık etkileşim ağını aydınlatmaya devam etmektedir.

Günümüzde özel araçla Adana’dan otoyol üzerinden Ceyhan’a, oradan da asfalt köy yolunu takip ederek yaklaşık 40-50 dakikada rahatça ulaşılabilir. Toplu taşımayla gitmek isteyenler Adana’dan Ceyhan’a otobüsle geçip, buradan Kadirli-Kozan minibüsleriyle Sağkaya köyüne ulaştıktan sonra höyüğe 5-10 dakika yürüyerek varabilir. Turistik açıdan Sirkeli, Anadolu’daki bilinen en eski Hitit kaya kabartması olan Muvattalli II kabartması ve Luvi hiyeroglifli yazıtıyla büyük önem taşır. Neolitik dönemden Hellenistik döneme kadar kesintisiz yerleşim tabakalarına sahip olması, devam eden bilimsel kazılar ve muhteşem nehir manzarasıyla arkeoloji meraklıları için vazgeçilmez bir duraktır. Henüz aşırı kalabalık olmayan, huzurlu ve otantik bir yer olduğu için özellikle Anavarza ve Yılan Kale ile birlikte yarım günde gezilmesi tavsiye edilir.