Ordu İli Melet Irmağı Havzası Yüzey Araştırması (OMHAY), Doğu Karadeniz’in iç kesimlerinde yer alan Melet Irmağı Vadisi'nin arkeolojik potansiyelini ortaya koymayı amaçlayan kapsamlı bir araştırma projesidir. T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün izniyle ve Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi öğretim üyesi Prof. Dr. Atakan Akçay’ın başkanlığında yürütülen proje, 2018-2020 ile 2023 yıllarında gerçekleştirilen dört dönemlik yüzey araştırmalarını kapsamaktadır. Araştırmalar başlangıçta yalnızca Mesudiye ilçesinde sürdürülmüş, 2023 yılında ise Melet Havzası’nın Altınordu ilçesine uzanan kesimleri de çalışma alanına dâhil edilerek projenin coğrafi kapsamı genişletilmiştir.

OMHAY’ın temel amacı, Melet Irmağı boyunca uzanan havzada protohistorik dönemlere ait yerleşim dokusunu, üretim faaliyetlerini ve kültürel etkileşim ağlarını tespit etmektir. Bununla birlikte çalışma, yalnızca protohistorik dönemlerle sınırlı kalmayarak tarihöncesinden Ortaçağ’a kadar uzanan geniş bir kronolojiyi belgeleyen veriler ortaya koymuştur. Bu bütüncül yaklaşım, bölgenin uzun süreli yerleşim dinamiklerini anlamamıza olanak tanırken, özellikle Ordu-Kurul Kalesi kazılarının sunduğu Hellenistik dönem bulguları ile birlikte değerlendirildiğinde, Melet Havzası’nın çok katmanlı tarihsel gelişimini açıklamak için güçlü bir zemin hazırlamaktadır.

Melet Irmağı Havzası, Karadeniz’in kıyı kesimleri ile Orta Anadolu arasında doğal bir geçiş kuşağı oluşturan konumu sayesinde tarih boyunca kültürel, ekonomik ve stratejik açıdan önemli bir bölge niteliği taşımıştır. Mesudiye ve yakın çevresinde belgelenen arkeolojik veriler, özellikle Kalkolitik Çağ ve Erken Tunç Çağı’nda bölgenin yerleşim yoğunluğu, hammadde kaynakları ve kültürel etkileşimleri açısından dikkat çekici sonuçlar sunmaktadır. Söz konusu dönemler, Anadolu genelinde toplumsal örgütlenmenin, üretim biçimlerinin ve ticari ağların belirgin şekilde çeşitlendiği süreçlerdir. Melet Havzası'nda tespit edilen yerleşimlerin dağılımı, bu dönüşümlerin yerel yansımalarını takip edebilmek açısından büyük önem taşımaktadır.

Proje kapsamında toplam 21 yerleşim alanında yürütülen incelemelerde, farklı ölçeklerdeki höyükler, tepe üstü yerleşimleri ve yamaç yerleşimlerinde yoğunlaşan arkeolojik veriler değerlendirilmiştir. Bu alanlarda ele geçen 710 seramik parçasından 284’ünün özellikle Kalkolitik ve Erken Tunç Çağlarına ait olması, Mesudiye’nin bu dönemlerde aktif bir üretim ve yerleşim alanı olduğunu göstermektedir. İncelenen seramiklerin ayrıntılı tipolojik sınıflandırması ve kataloglanması, yerleşim merkezlerinin kronolojik gelişimi ve kültürel ilişkilerini yorumlamada temel bir veri seti sunmaktadır.

Bölgedeki yerleşimlerin çoğunun doğal su kaynaklarına, tarım yapılabilir alüvyon düzlüklerine ve özellikle bakır yataklarına yakın konumlanmış olması, Melet Havzası'nın ekonomik yapısını anlamada kritik bir gösterge niteliği taşımaktadır. Yanmış kerpiç, cüruf ve metalurjik işleme izleri veren merkezlerdeki bulgular, Mesudiye’nin erken dönem madencilik faaliyetlerinde önemli bir rol üstlendiğini göstermektedir. Bu durum, bölgenin yalnızca tarım ve hayvancılığa dayalı bir ekonomiyle sınırlı kalmadığını, aynı zamanda hammadde işletimi ve ticaretiyle de şekillenen çok yönlü bir ekonomik örgütlenmeye sahip olduğunu düşündürmektedir. Melet Havzası’ndaki toplulukların, Orta Anadolu ve Transkafkasya kültürleri arasında uzanan etkileşim ağlarında kilit bir konumda yer aldıkları anlaşılmaktadır.

Arkeolojik yerleşimlerin bir kısmının iyi korunmuş stratigrafik potansiyele sahip olması, gelecekte bölgede yapılacak sistematik kazı çalışmalarının erken dönem kültür tarihi açısından büyük katkılar sağlayabileceğini göstermektedir. Ancak yoğun ormanlık alanlar, modern yerleşim baskısı ve kaçak kazıların yol açtığı tahribat, bölgenin arkeolojik mirasının korunması ve belgelenmesi açısından önemli zorluklar oluşturmaktadır. OMHAY projesinin sunduğu bulgular, bu nedenle yalnızca bilimsel açıdan değil, aynı zamanda kültürel miras yönetimi bağlamında da büyük önem taşımaktadır.

Sonuç olarak OMHAY, Melet Irmağı Havzası’nın tarihsel gelişimini farklı dönemleriyle ele alan çok katmanlı bir veri seti oluşturmuş; bölgenin protohistorik yerleşim dokusunu, ekonomik faaliyetlerini ve kültürel bağlantılarını anlamaya yönelik önemli bir temel atmıştır. Elde edilen sonuçlar, Ordu ve çevresinin yalnızca yerel bir yerleşim alanı değil, aynı zamanda Anadolu’nun kuzey iç bölgeleri ile Karadeniz kıyıları arasında kültürel ve ekonomik bir kavşak noktası olduğunu açıkça ortaya koymaktadır. Bu bağlamda OMHAY projesi, Doğu Karadeniz arkeolojisinin bilimsel literatürde hak ettiği yeri güçlendiren nitelikli bir çalışma olarak değerlendirilmelidir.