Mekik, el tezgâhlarında ve otomatik dokuma tezgâhlarında kullanılan temel araçlardan biridir. İçerisine iplik sarılı masura yerleştirilir ve atkı (argaç) ipliği, çözgü (arış) iplikleri arasında oluşturulan açıklıktan geçirilir. Dokuma sırasında çözgü iplikleri “gücü” adı verilen çerçevelerle yukarı ve aşağı hareket ettirilerek “ağızlık” denilen boşluk oluşturulur; mekik bu boşluktan geçirilerek atkı ipliği yüzeye yerleştirilir. Bu teknikle üretilen bez görünümlü düz yüzeyli dokumalara “mekikli dokumalar” adı verilir ve bu grup, asıl dokuma sistemi olarak kabul edilir (Millî Eğitim Bakanlığı 2012: 6; Aytaç 1982: 146).

Dokuma sürecinde mekik, atkı ipliğini çözgü iplikleri arasındaki ağızlıktan hızlı ve düzenli biçimde geçirmek için kullanılan masuralı bir alettir; bu işlem, kumaşın düzgünlüğü ve kalitesi üzerinde belirleyici rol oynar (Genç ed.). Genellikle iki ucu sivri, kayık formunda olup çoğunlukla ahşaptan; nadiren kemik veya metalden yapılır.

Saha verileri, mekik kullanımının yalnızca teknik bir işlem olmadığını, dokuma pratiğinin ritmini ve üretim disiplinini belirleyen bir unsur olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından somut olmayan kültürel miras taşıyıcısı unvanı verilen sanatçı Safiye Güzel ile Sakarya’da 2025 yılında gerçekleştirilen görüşme ve yerinde gözlem çalışmasında, mekik “dokumanın kalbini hareket ettiren araç” olarak tanımlanmıştır. Bu bilgi, sözlü kaynak beyanına dayalıdır ve saha araştırması kapsamında kayda geçirilmiştir (Güzel 2025).

Etimolojik olarak “mekik” kelimesi Farsça makūk (مكوك) sözcüğünden alıntıdır. Sözcük, Orta Farsça makōk “kayık” kelimesiyle bağlantılıdır (Steingass 2005; Tegün 2022: 501). Tarihî Türk şivelerinde mekūk biçiminde yer almakta ve “dokumacılıkta kullanılan masuralı alet” anlamı taşımaktadır (Tegün 2022: 501). Eski Türkçede dokumacılıkla ilgili söz varlığı içinde atkı ipliği için arış/argaç terimlerinin kullanıldığı belirtilmektedir (Yıldız 2013: 82-91).

Geleneksel nesnelerin çağdaş sanat üretimindeki yansımalarını inceleyen çalışmalar, mekiği kültürel belleğin somut göstergelerinden biri olarak değerlendirmektedir (Yılmaz 2020: 419). Bu yönüyle mekik, yalnızca bir üretim aracı değil; teknik bilgi, ustalık geleneği ve kültürel sürekliliğin taşıyıcısıdır.