Mama Hatun Türbesi, Erzincan ilinin Tercan ilçesinde bulunmaktadır. Türbe, Selçuklu geleneği içerisinde gelişen Anadolu Türk mimarisinin özgün örneklerinden biri olup Anadolu’daki ilk Türk beyliklerinden Saltuklu Beyliği döneminde inşa edilmiştir. Saltuklu Beyliği’nin kadın hükümdarı Melike Mama Hatun adına XII. yüzyılın sonları ile XIII. yüzyılın başlarında yaptırılan yapı topluluğu; türbe, kervansaray, hamam ve mescitten oluşmaktadır. Bu nedenle yapı topluluğu “Mama Hatun Külliyesi” olarak da adlandırılmaktadır. Külliyenin en önemli özelliği, Anadolu’da hüküm süren bir hanedanlığın başında bulunan kadın bir hükümdar tarafından yaptırılmış olmasıdır.

Mama Hatun, Saltuklu hükümdarı II. İzzeddin Saltuk’un kızı olup 1191 yılında beyliğin yönetimini devralmıştır. Erzurum-Erzincan güzergâhı üzerindeki stratejik bir noktada yer alan türbenin kitabesinde yalnızca mimarın adı bulunmakta, yapım tarihi ise belirtilmemektedir. Saltuklu Beyliği’nin 1202 yılında ortadan kalktığı dikkate alındığında, yapının 1192-1202 yılları arasında inşa edildiği kabul edilmektedir. Kitabeye göre yapının mimarı Ahlatlı Ebü’n-Nemâ b. Mufaddal’dır. Türbenin, Mama Hatun’un ölümünden sonra onun adına yaptırıldığı ve zamanla çevresindeki külliye yapılarıyla birlikte Tercan’ın sosyal, kültürel, ekonomik ve tarihî kimliğinin temel unsurlarından biri hâline geldiği anlaşılmaktadır.

Mama Hatun Türbesi, Anadolu Türk-İslam türbe mimarisinde nadir görülen bir plan düzenine sahiptir. Yapı, merkezde yer alan kümbet ile kümbeti çevreleyen dairesel sur duvarından oluşmaktadır. Bu özellik, yapıyı Anadolu’daki diğer kümbetlerden ayıran en önemli unsurlardan biridir. Türbe, sarı renkli düzgün kesme taşlarla inşa edilmiştir. Sekizgen planlı kaide üzerine oturan gövde dıştan dilimli bir görünüm sergilemekte, yapı sivri külahla örtülmektedir. Alt bölümde çapraz tonozlu bir mezar odası, üst bölümde ise ziyaret mekânı bulunmaktadır.

Genel mimari özellikleri bakımından Ahlat kümbetlerini hatırlatan yapı, çevresini kuşatan dairesel duvar sistemiyle özgün bir karakter kazanmaktadır. Kümbeti çevreleyen dairesel duvarın kalınlığı yaklaşık 2,5 metre olup iç yüzeyinde sivri kemerli nişler yer almaktadır. Bu nişlerin, hanedan üyelerine ait lahitler için tasarlandığı düşünülmektedir. Türbenin giriş kapısı ise mukarnaslar, geometrik süslemeler, düğüm motifleri, rozetler, rumi ve palmet bezemeleriyle dikkat çekmektedir.

Türbe, Mama Hatun Külliyesi’nin merkezinde yer almaktadır. Külliye; türbe, kervansaray, hamam ve mescit olmak üzere dört ana bölümden oluşmaktadır. Erzurum-Erzincan kervan yolu üzerindeki konumu nedeniyle yapı yalnızca bir anıt mezar olarak değil, aynı zamanda ticaret ve konaklama işlevlerini yerine getiren bir külliye olarak değerlendirilmektedir. Bu özelliğiyle Anadolu Selçuklu ve Beylikler dönemi şehircilik anlayışının önemli örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir.

Mama Hatun Türbesi, Anadolu’da hüküm süren kadın bir hükümdar adına yaptırılmış nadir anıtsal eserlerden biridir. Dairesel çevre duvarıyla kuşatılmış kümbet planı, Anadolu Türk-İslam mimarisinin özgün örnekleri arasında gösterilmektedir. Yapı; taş işçiliği, süsleme programı ve mimari kompozisyonu bakımından Saltuklu sanatının en önemli eserlerinden biri olarak değerlendirilmektedir. Ayrıca Ahlat merkezli taş işçiliği geleneğinin Doğu Anadolu’daki etkilerini yansıtan seçkin bir örnek niteliğindedir.

Tarihî öneminin yanı sıra dinî ve kültürel boyutlarıyla da dikkat çeken türbe, halk arasında Mama Hatun’un zamanla bir veli kişilik olarak algılanmasına bağlı olarak kutsallık kazanmıştır. Onun adına anlatılan Mama Hatun Efsanesi, kutsal mekânlarla ilişkili halk anlatılarının önemli örneklerinden biridir. Bu yönüyle Mama Hatun Türbesi, tarihî, mimari, kültürel, edebî ve dinî değerleri bir arada barındıran önemli bir kültür varlığıdır.