Fransız Charles Felix Marie Texier’in (1802-1871) 1834 yılında Yazılıkaya’yı keşfetmesinden sonra Alman demiryolu mühendisi Carl Humann ve Hugo Winckler birlikte Boğazköy’ün planını ve kabartmaların kopyalarını çıkartırlar. 

1906-8 yıllarında Hugo Winckler Boğazköy’de kazı izni alır. Daha ilk yıl, Winckler yalnızca bir Hitit kentinde kazı yapmadığını, bulduğu belgelerle Hatti İmparatorluğu'nun eski başkentinde dolaştığını, Hititler'in en önemli kentini kazmakta olduğunu anlar. 1907 yılına ait notlarında bu konudaki düşüncesini şöyle belirtir: "Bu yeni ortaya çıkarılmış arşiv, bir inceleme olarak çok uzun sürecek çalışmalar gerektirecektir." Geleceğe yönelik tahminlerinde haklı çıkar. On binlerce tablet bulur. Bunlardan biri çok ilginçtir; Bu Akad’ca tablet Karnak duvarında bulunan Ramses ile Hatti kralı İkinci Hattusilis arasında yapılan Kadeş Antlaşması'ydı: 

Winckler'e bir gün yeni bulunan bir tablet getirirler. O güne kadar hayatı kendine zehir etmiş bu hasta adam birden canlanır, duyduğu heyecanı şöyle anlatır:

“20 Ağustos'ta (1907) yirmi günlük çalışmadan sonra, tepenin eteğinde yığılı taş parçaları arasında açtığımız gedikten ilk bölme duvarına kadar ilerlemiş bulunuyorduk. Burada çok iyi durumda bir levha bulundu. Üstünde yazılı olanları şöyle bir gözden geçirince birden irkildim; ömrüm boyunca edindiğim bütün bilgiler bir anda hiçliğin içine yuvarlanıverdi. Karşımda, insanın sadece bir istek halinde kalacağını bile bile gerçekleşmesini ancak şakacıktan bekleyebileceği bir şey duruyordu. Ramses'in, yaptıkları karşılıklı antlaşma hakkında Hattusil'e yazdığı mektuptu bu. Gerçi son günlerde bu iki devlet arasında yapılan antlaşmadan söz eden kırık tablet parçası buluntularının sayısı sürekli artış göstermişti, fakat bu metin tek başına Karnak Tapınağı duvarında hiyeroglifle anlatılanlardan öğrendiğimiz ünlü antlaşmayı tam anlamıyla doğrulamaktaydı”

“Ramses, unvanlarını, soyunu sopunu tıpkı antlaşma metninde olduğu gibi sayıp dökerek yine aynı şekilde unvanları belirtilen Hattusil'e hitap ediyor ve yazısının içeriği antlaşmanın maddelerine kelimesi kelimesine uyarlılık gösteriyordu." 

Winckler sonra şunları ekliyor:

"Böyle bir belgeyi gözden geçirirken çok değişik duygulara kapıldım. El Amarna'nın Arzava Mektupları'nı Bulak Müzesi'nde görüşümden ve Berlin'de Mitanni dilini öğrenişimden bu yana 18 yıl geçmişti. O günlerde El Amarna buluntusuyla açıklık kazanmış olguları incelerken, Ramses Antlaşması'nın da aslında çivi yazısıyla yazılmış olması gerektiği sanısını ileri sürmüştüm. Şimdi ise tarafların karşılıklı olarak birbirlerine gönderdikleri bu yazılardan birini ellerimde tutmaktaydım; hem de temiz çivi yazısı ve Babil’ce dili ile yazılmışını."

Notlar:

1. Antlaşma, günümüzde İstanbul Arkeoloji Müzesi'ndedir. 
2. Alman Hugo Winckler Boğazköy’de kazı yaparken anılarında özellikle büyük bir toprak sahibi Ziya Ağa’dan çok bahseder. Bu anılar o zamanki ağalık sistemini, ağaların gücünü, yemek ziyafetlerini vs. anlatması açısından ilginçtir.