Kelağayı sanatı, Azerbaycan’ın ipekçilik, dokumacılık ve giyim kültürüyle ilişkili geleneksel zanaatlarından biridir. Doğal ipekten kare biçiminde hazırlanan kelağayı, çeşitli renk ve motiflerle süslenen kadın başörtüsüdür. Gündelik yaşamda, düğünlerde, yas törenlerinde ve kutlamalarda kullanılmaktadır. Üretim teknikleri, bezeme özellikleri, bağlama biçimleri ve sembolik anlamlarıyla kültürel kimliğin kuşaklar arasında aktarılmasına katkıda bulunmaktadır. Kelağayının hazırlanması ve kullanılmasına ilişkin gelenek, 2014 yılında UNESCO İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne alınmıştır.

Geleneğin başlıca üretim merkezleri, Azerbaycan’ın Şeki şehri ile İsmayıllı bölgesindeki Basgal yerleşimidir. Her iki merkez de tarihî ipekçilik ve zanaatkârlık faaliyetleriyle tanınmaktadır. Kelağayı üretiminin gelişimi, İpek Yolu üzerindeki ticaret ve kültürel ilişkilerle bağlantılıdır. İpekli kumaşların üretimi ve dolaşımı, dokumacılık, boyacılık ve bezeme alanlarında uzmanlaşmayı desteklemiştir. Başörtüsünün kullanımı ise üretim merkezlerinin ötesine geçerek Azerbaycan’ın farklı bölgelerindeki giyim ve tören geleneklerinde yer edinmiştir. Geleneğin başlangıcını ve bütün üretim tekniklerinin ortaya çıkışını tek bir tarihle açıklamak mümkün değildir.

Kelağayının temel malzemesi, ipek böceği kozalarından elde edilen doğal ipektir. Dokumacılar, ince ipek ipliklerini tezgâhlarda kumaşa dönüştürmektedir. Dokunan kumaş, boyama ve bezemeye hazırlanmak üzere kaynatılmakta ve kurutulmaktadır. İpliğin niteliği, dokumanın düzgünlüğü ve hazırlık işlemleri, ürünün görünümünü ve sonraki uygulamaların sonucunu etkilemektedir. Kumaşın hafifliği, parlaklığı ve yumuşak dokusu, kelağayının belirgin özellikleri arasındadır.

Üretimde boyama ve bezeme işlemleri birbirini tamamlamaktadır. Geleneksel uygulamalarda bitkisel kökenli boyar maddelerden yararlanılmaktadır. Kumaşın renk düzeni, hazırlanacak desen ve kullanım amacı dikkate alınarak oluşturulmaktadır. Renklerin kumaşa dengeli biçimde dağılması, ipeğin dokusunun korunması ve bezeme alanlarının doğru belirlenmesi, ustalık gerektiren işlemlerdir.

Süslemede ahşap ve metal baskı kalıpları kullanılmaktadır. Reçine, parafin ve katı yağ içeren karışımlar, kalıplar aracılığıyla kumaşın belirli bölümlerine uygulanmaktadır. Bu uygulama, boyanın kaplanan alanlara nüfuz etmesini engelleyerek desenlerin oluşmasını sağlamaktadır. Batikle ilişkili bu teknikte motifler, kumaşın boyanan ve boyadan korunan bölümleri arasındaki farklılıkla belirginleşmektedir. Kalıpların hazırlanması, baskının yerleştirilmesi ve renklerin düzenlenmesi, üretimin özel bilgi ve el becerisi gerektiren aşamalarıdır.

Kelağayı bezemelerinde bitkisel ve geometrik motifler öne çıkmaktadır. Azerbaycan’ın geleneksel süsleme sanatında yaygın olan, kıvrımlı ve damla biçimine yakın görünümüyle tanınan buta, başlıca motiflerden biridir. Çiçekler, yapraklar ve çeşitli geometrik düzenlemeler de kullanılmaktadır. Bazı örneklerde desenler kenarlarda kuşaklar oluştururken orta bölüm daha sade bırakılmaktadır. Bazılarında ise bezeme kumaşın farklı bölümlerine yayılmaktadır. Motiflerin büyüklüğü, tekrarlanma biçimi ve yerleşimi, üretici ailelerin üsluplarına ve ustaların tercihlerine göre değişebilmektedir.

Renkler ve desenler, estetik özelliklerinin yanında toplumsal anlamlar da taşımaktadır. Düğün, kutlama, yas ve gündelik kullanım için yapılan renk tercihleri farklılaşabilmektedir. Kullanıcının yaşı, yerel alışkanlıklar ve törenin niteliği de bu tercihlerde etkili olabilmektedir. Kelağayının hediye edilmesi, saygı ve iyi dileklerin ifade edilmesiyle ilişkilendirilmektedir. Bununla birlikte renklerin ve motiflerin anlamları, bütün bölgelerde ve dönemlerde değişmez kurallar olarak değerlendirilmemelidir.

Kelağayı, farklı bağlama biçimleriyle geleneksel kadın giyiminin bir parçasıdır. Başın örtülmesi, kumaşın yerleştirilmesi ve kıyafetlerle birlikte kullanılması, bölgesel alışkanlıklara ve kişisel tercihlere göre değişmektedir. Kadınlar, başörtüsünün gündelik yaşamda ve törenlerde kullanılmasına ilişkin bilgilerin aktarılmasında önemli rol oynamaktadır. Böylece geleneğin devamlılığı, üretim bilgisinin yanında kullanım biçimlerinin ve sembolik anlamların öğrenilmesine de dayanmaktadır.

Üretim bilgisi, büyük ölçüde aile temelli çalışma düzeni ve usta-çırak ilişkisi içerisinde aktarılmaktadır. Dokumacılar, boyacılar ve kalıp ustaları, üretimin farklı aşamalarında görev almaktadır. Çıraklar, deneyimli ustaların yanında çalışarak malzeme hazırlama, dokuma, boyama ve bezeme tekniklerini öğrenmektedir. Her ailenin kendine özgü desen ve üslup özelliklerinin bulunabilmesi, aktarımın teknik becerilerle birlikte estetik tercihleri ve aile deneyimlerini de kapsadığını göstermektedir.

Kelağayı üretimi, Şeki ve Basgal’ın ekonomik yaşamında da yer tutmuştur. İpekli ürünlerin hazırlanması ve pazarlanması, zanaatkâr aileler için geçim kaynağı oluşturmuş; dokumacılık, boyacılık ve kalıp hazırlama gibi faaliyetler arasında iş bölümü gelişmiştir. Basgal’da üretim, Sovyet döneminin sonlarına doğru gerilemiştir. 2000’li yılların başlarında üretimin canlandırılmasına yönelik girişimler gerçekleştirilmiş ve geleneksel tekniklerin sürdürüldüğü üretim ortamları yeniden önem kazanmıştır. Çağdaş tasarımcıların kelağayıya ilgisi de başörtüsünün güncel giyim anlayışı içerisinde yeniden yorumlanmasına katkıda bulunmuştur.

Kelağayı sanatı, 2010 yılında Azerbaycan’ın somut olmayan kültürel miras envanterine kaydedilmiştir. UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunması Hükûmetlerarası Komitesinin 2014 yılında Paris’te gerçekleştirilen dokuzuncu oturumunda, 9.COM 10.4 sayılı kararla İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsili Listesi’ne alınmıştır. Adaylık dosyası numarası 00669 olan unsurun resmî İngilizce adı “Traditional art and symbolism of Kelaghayi, making and wearing women’s silk headscarves” şeklindedir. Kayıt; üretim, kullanım ve sembolik anlamlarla ilişkili yaşayan kültürel uygulamaları kapsamaktadır.

UNESCO kararında eğitim, araştırma, farkındalık oluşturma ve üretim için gerekli ham maddelerin temini, geleneğin korunmasına yönelik önlemler arasında bulunmaktadır. Adaylık sürecinde ilgili toplulukların katılımına ve onayına da yer verilmiştir. Listeye alınma, geleneğin uluslararası görünürlüğünü desteklemekle birlikte devamlılığını tek başına güvence altına almamaktadır. Üretim bilgisinin aktarılması, zanaatkârların çalışma koşulları ve başörtüsünün toplumsal kullanımının sürdürülmesi, yaşatılmasının temel bileşenleridir.

Kelağayı sanatı, kültür turizmi ve yaratıcı turizm kapsamında ziyaretçilere üretim sürecini tanıma olanağı sunmaktadır. Basgal’daki üretim merkezlerinde başörtüsünün hazırlanma aşamaları gözlemlenebilmekte ve uygulamalı etkinliklere katılım sağlanabilmektedir. Kalıpların kullanılması, motiflerin oluşturulması ve boyama tekniklerinin açıklanması, ziyaretçilerin tamamlanmış ürünün arkasındaki emek ve bilgiyi kavramasına yardımcı olmaktadır. Geleneksel ürünlerin satışı ve atölye etkinlikleri, yerel zanaatkârlar için gelir olanakları da oluşturabilmektedir.

Basgal’ın taş döşeli sokakları, geleneksel konutları ve üretim atölyeleri, kelağayı geleneğinin tarihî çevresiyle birlikte tanıtılmasına imkân vermektedir. Şeki’nin ipekçilik birikimi de benzer biçimde üretim kültürü ile kent tarihi arasında ilişki kurulmasını sağlamaktadır. Şeki’nin tarihî merkezi ve Han Sarayı’nın 2019 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınması, kelağayı sanatının 2014 tarihli somut olmayan kültürel miras kaydından ayrı bir koruma statüsüdür.

Geleneğin çağdaş tasarımlarla ilişkilendirilmesi, kullanım alanlarının çeşitlenmesini ve farklı kuşaklara ulaşmasını destekleyebilir. Turistik talep de üreticilere yeni pazarlar sunabilir. Bu süreçlerde yerel toplulukların karar alma süreçlerine katılması, geleneksel tekniklerin öğrenilmesi ve ürünlerin kültürel anlamlarının doğru aktarılması önem taşımaktadır. Kelağayı sanatının yaşatılması; ipek üretimi, dokumacılık, boyacılık ve kalıp hazırlama arasındaki bağların sürdürülmesine, zanaatkârların bilgi ve becerilerini günlük üretim içerisinde kullanabilmesine ve başörtüsünün toplumsal yaşamda yer bulmasına bağlıdır.