Yakın mesafeli seyahat, turizm ve rekreasyon bağlamında kişinin yaşadığı yere görece yakın alanlara dinlenme, keşif ve boş zaman değerlendirme amacıyla gerçekleştirdiği yolculukları ifade etmektedir. İngilizcede short-distance travel ifadesiyle karşılanabilen kavram, turizm yazınındaki proximity tourism, yani yakınlık turizmi yaklaşımıyla ilişkilidir. Günübirlik geziler, yakın destinasyonlarda yapılan tatiller ve kent çevresindeki doğa veya kültür gezileri bu kapsamda değerlendirilebilir. Yolculuğun kısa mesafeli olması, konaklamanın da kısa süreli olmasını gerektirmemektedir.

Yakınlık turizmi, coğrafi uzaklığın yanı sıra kişinin yakın çevresini nasıl algıladığına ve deneyimlediğine odaklanmaktadır. Bu yaklaşımda tanıdık yerlerin farklı özelliklerinin keşfedilmesi, gündelik yaşamda fark edilmeyen doğal ve kültürel değerlerin görülmesi ve yaşanılan çevreyle yeni ilişkiler kurulması önem taşımaktadır. Dolayısıyla yakın mesafeli seyahat yolculuğun mekânsal özelliğini öne çıkarırken yakınlık turizmi, yakın çevrede turistik deneyimin nasıl oluştuğunu da incelemektedir.

Kısa mesafeli yolculuklar, turizm ve rekreasyonun uzun süredir var olan biçimlerindendir. Bununla birlikte turizmin uzaklık, farklılık ve gündelik yaşamdan ayrılma üzerinden açıklanması, yakın çevrede gerçekleştirilen deneyimlerin araştırmalarda görece geri planda kalmasına yol açmıştır. Jelmer Jeuring ve Inmaculada Díaz-Soria’nın katkılarıyla hazırlanan ve 2017 yılında Tourism Geographies dergisinde yayımlanan “Proximity and Intraregional Aspects of Tourism” başlıklı özel sayı, yakınlık ve bölge içi turizm tartışmalarının gelişmesine katkı sağlamıştır. Bu çalışmalar, turistik deneyimin oluşmasında coğrafi uzaklık kadar tanıdıklık, farklılık algısı ve mekâna yüklenen anlamların da önemli olduğunu ortaya koymaktadır.

İklim değişikliği ve turizm kaynaklı sera gazı salımlarına ilişkin tartışmalar, yakın destinasyonlara yapılan seyahatlere yönelik ilgiyi artırmıştır. COVID-19 salgını sırasında uygulanan seyahat kısıtlamaları da bazı dönemlerde ve bölgelerde yakın çevredeki seçeneklerin daha fazla değerlendirilmesine yol açmıştır. Bununla birlikte salgın, yakın mesafeli seyahatin başlangıcı olarak kabul edilemez. Salgın dönemindeki tercihlerin kalıcı davranış değişikliklerine dönüşüp dönüşmediği ise farklı destinasyonlar ve ziyaretçi grupları bakımından ayrıca incelenmelidir.

Yakın mesafeli seyahat için bütün ülkelerde ve araştırmalarda geçerli tek bir kilometre sınırı bulunmamaktadır. Uzaklığın değerlendirilmesinde yerleşim yapısı, ulaşım bağlantıları, yolculuk süresi, maliyet ve kişinin hareket olanakları önem taşımaktadır. Aynı mesafe, farklı ulaşım koşullarında farklı erişilebilirlik düzeyleri oluşturabilir. Kültürel tanıdıklık, önceki ziyaretler ve kişisel deneyimler de bir yerin yakın veya uzak algılanmasını etkileyebilir. Bu nedenle araştırmalarda yakınlığın hangi ölçütlerle tanımlandığının açıkça belirtilmesi gerekmektedir.

Yakın çevrede gerçekleştirilen her gezi, turizm istatistikleri bakımından turistik seyahat sayılmamaktadır. Uluslararası istatistiksel yaklaşımda turistik seyahatin kişinin olağan yaşam çevresinin dışına gerçekleşmesi gerekmektedir. Olağan çevre, yalnızca ikamet yerinin çevresindeki belirli bir uzaklığı değil, kişinin düzenli yaşam faaliyetlerini yürüttüğü alanları kapsamaktadır. Düzenli kullanılan bir parkta yapılan yürüyüş rekreasyon niteliği taşırken yakın bir yerleşime yapılan ve ilgili ziyaretçi ölçütlerini karşılayan gezi, günübirlik veya konaklamalı turizm kapsamında değerlendirilebilir. Yakınlık turizmi literatüründe kişinin kendi kentinde turist benzeri deneyimler yaşaması da incelendiğinden, deneyime dayalı kavramsal kullanım ile istatistiksel sınıflandırma birbirinden ayrılmalıdır.

Yakın çevrenin yeniden keşfedilmesi; rehberli mahalle gezileri, yerel müze ziyaretleri, doğa gözlemi ve tematik yürüyüşler aracılığıyla gerçekleşebilir. Finlandiya’da Pyhä–Luosto Millî Parkı’nın Pyhä kesimindeki jeolojik yürüyüşleri ele alan 2020 tarihli bir araştırma, yakınlığı insanların yeryüzü, kayaçlar ve diğer canlılarla kurduğu ilişkiler üzerinden tartışmıştır. Çalışma, jeolojik süreçler, yerel tarih ve çevreye gösterilen özenin turistik deneyimde birlikte ele alınabileceğini göstermektedir. Bu örnek, yakınlığın fiziksel mesafenin ötesindeki deneyimsel boyutunu açıklamaktadır.

Ulaşım biçimi, yakın mesafeli seyahatin çevresel etkisini belirleyen başlıca unsurlardandır. Yürüyüş, bisiklet ve uygun toplu taşıma seçenekleri, ulaşım kaynaklı salımların azaltılmasına katkıda bulunabilir. Ancak düşük karbonlu ulaşım, her yakın mesafeli yolculuğun zorunlu özelliği değildir. Özel otomobil kullanımı, araç doluluğu, enerji kaynağı, seyahat sıklığı ve toplam kat edilen mesafe birlikte değerlendirilmelidir. Yakın bir destinasyonun uzak bir seyahatin yerine seçilmesiyle mevcut seyahatlere ek olarak ziyaret edilmesi de farklı çevresel sonuçlar doğurabilir.

Yakın mesafeli seyahat; bölge içi turizm, yerel turizm ve staycation gibi kavramlarla kesişmekle birlikte bunlarla bütünüyle eş anlamlı değildir. Bölge içi turizm, tanımlanan bölgenin büyüklüğüne bağlı olarak uzun mesafeleri de kapsayabilir. Staycation ise çalışmalara göre tatilin evde geçirilmesini, yakın çevredeki günübirlik etkinlikleri veya yerel konaklama işletmelerinde kalınmasını ifade edebilmektedir. Bu nedenle kavramın kullanıldığı araştırmada kapsamının açıklanması önemlidir.

Turizm coğrafyası açısından yakın mesafeli seyahat, kentlerle çevrelerindeki kırsal alanlar, küçük yerleşimler ve doğal alanlar arasındaki ziyaretçi hareketlerinin incelenmesine katkı sağlamaktadır. Yerel işletmelerin desteklenmesi ve talebin farklı dönemlere yayılması bakımından olanaklar sunabilir. Ancak bu katkılar, ziyaretçilerin harcamalarına, işletmelerin yerel ekonomiyle ilişkisine ve ziyaretlerin mevsimsel dağılımına bağlıdır. Türkiye’de kent çevresindeki kıyılara, göllere, kırsal yerleşimlere ve kültürel miras alanlarına yapılan geziler bu çerçevede araştırılabilir.

Yakın destinasyonlara yönelen yoğun talep; trafik, otopark yetersizliği, atık oluşumu ve hassas doğal alanlarda kullanım baskısı yaratabilir. Bu nedenle planlamada toplu taşıma bağlantıları, yürüyüş ve bisiklet olanakları, ziyaretçi yoğunluğu ve yerel halkın gereksinimleri birlikte ele alınmalıdır. Yakın mesafeli seyahatin sürdürülebilirliğe katkısı, yolculuk mesafesinin yanında kaynak kullanımı, ziyaretçi davranışı, yerel ekonomik yararlar ve doğal-kültürel çevrenin korunması üzerinden değerlendirilmelidir.