“İlâhî mağfiret Yahyâ Efendi Dergâhı’nda âdeta güzel bir insan yüzü takınır. Ölüm burada, hemen iki üç basamak merdiven ve bir iki sedle çıkılıveren bu bahçede hayatla o kadar kardeştir ki bir nevi erme yolu yahut aşk bahçesi sanılabilir. Yahyâ Efendi Dergâhı’nı kendisine mahsus zamanı olan ilhamlı yerlerin başında saymalıdır.”

– Ahmet Hamdi Tanpınar, Beş Şehir

Beşiktaşlı Yahyâ Efendi (1494/1495–1571), İstanbul’un dört manevî muhafızından biri olarak anılmaktadır. Osmanlı Devleti’nin siyasî, kültürel ve ilmî açıdan zirvede olduğu XVI. yüzyılda yetişmiş önemli bir âlim, sûfî ve divan şairidir. Müderris kimliğiyle ilmiyeye hizmet etmiş, tasavvufî kişiliğiyle geniş bir çevre üzerinde etkili olmuş ve özellikle Kanûnî Sultan Süleyman ile olan yakınlığı sayesinde tarihî kaynaklarda dikkat çekici bir yer edinmiştir. Yahyâ Efendi’nin yalnızca sultanla değil, dönemin önemli devlet adamlarıyla da temas hâlinde olduğu; Rüstem Paşa, Sokullu Mehmed Paşa ve Ebüssuûd Efendi gibi isimlerle ilişkiler kurduğu anlaşılmaktadır. İlmî ve tasavvufî görüşleri, menkıbevî şahsiyeti ve şiirleriyle Osmanlı düşünce dünyasının önemli temsilcilerinden biri kabul edilir.

Yahyâ Efendi’nin doğum tarihi hicrî 900 (1494–1495) olarak kabul edilmektedir. Rivayetlere göre Trabzon’da dünyaya gelmiştir. Babası Ömer Efendi’nin kadılık görevinde bulunduğu sırada doğmuş olması, onun ilmî bir çevrede yetiştiğini göstermektedir. Babasının zâhirî ve bâtınî ilimlere vâkıf olduğu, Yahyâ Efendi’nin ilk eğitiminde etkili bulunduğu düşünülmektedir. Yahyâ Efendi’nin hayatındaki belirgin unsurlardan biri, Kanûnî Sultan Süleyman ile sütkardeş olmasıdır. Annesi Afife Hatun’un Sultan Süleyman’ı emzirmiş olması nedeniyle iki şahsiyet arasında hem ailevî hem de manevî bir bağ oluşmuştur. Bu bağ, ilerleyen yıllarda Yahyâ Efendi’nin saray ve devlet yönetimi üzerindeki nüfuzunu artırmış, sultanın danıştığı manevî rehberlerden biri hâline gelmesine zemin hazırlamıştır. Sultan, devlet meselelerinde ona danışmış ve seferlere çıkmadan önce duasını almıştır. Kaynaklar, Sultan Süleyman’ın Yahyâ Efendi’ye büyük saygı gösterdiğini ve gerektiğinde onun ayağına gittiğini belirtir (Lowry 1990’dan akt. Şahin 2013). İstanbul’a geldikten sonra Kanûnî Sultan Süleyman’ın akrabalarından Şerife Hatun ile evlenmiş; bu evlilikten İbrahim ve Ali adlı iki oğlu olmuştur. Aile hayatına ilişkin bilgiler sınırlı olmakla birlikte, oğullarının da tasavvufî çevrelerde yer aldığı anlaşılmaktadır.

Eğitim hayatı hakkında bilgiler sınırlıdır. Trabzon’daki medreselerde tahsil gördüğü ve çeşitli âlimlerden ders aldığı kabul edilmektedir. İlk hocasının babası olma ihtimali yüksektir. Daha sonra Zenbilli Ali Efendi ve Müslihuddîn Mustafa Efendi gibi dönemin tanınmış âlimlerinden ders aldığı belirtilir. Tasavvufî eğitim sürecinde riyâzet, ibadet ve mücâhede ile meşgul olduğu; genç yaşlardan itibaren zâhirî ilimlerin yanında bâtınî ilimlere de yöneldiği ifade edilmektedir. Bu durum, onun hem medrese kökenli bir âlim hem de tasavvufî yönü güçlü bir sûfî olarak şekillenmesini sağlamıştır.

Yahyâ Efendi hem müderris hem mutasavvıf bir şairdir. Divanında yer alan şiirlerde mecazî aşk üzerinden ilâhî aşka ulaşma teması yoğun biçimde işlenir. Tasavvufî düşüncesinde insanın kendini bilmesi ve ilâhî hakikate ulaşması temel menzil olarak görülür. Şiirlerinde klasik edebiyatın mazmunlarını kullanmakla birlikte öğretici ve hikemî bir üslup dikkat çeker. Bu yönüyle şairlik ile mürşitlik kimliği birleşir. Yahyâ Efendi’nin bilinen tek eseri olan Divan, onun ilmî, edebî ve tasavvufî kişiliğini yansıtan temel kaynaktır. Gazeller, mesneviler ve diğer nazım türlerinden oluşan eser, özellikle muhabbet kavramı etrafında şekillenen tasavvufî düşünceyi yansıtır (Otyakmaz 2019). Şiirlerinde muhabbet, aşk, gönül ve mârifet kavramları belirgin bir yer tutar. Dünyevî hayatın geçiciliğine dair düşünceler, şahsî muhasebe, toplumsal ve siyasî konulara yönelik değerlendirmeler; ayrıca zaman zaman gündelik yaşama ve beslenme alışkanlıklarına ilişkin göndermeler de görülür. Bazı beyitlerde Kanûnî Sultan Süleyman’a hitaben nasihatlerin yer aldığı belirtilmektedir (Şahin 2013).

Zenbilli Ali Efendi’nin vefatından sonra İstanbul’daki Canbâziye Medresesi’ne müderris olarak atanmıştır. “Müderris” mahlasıyla anılması, ilmî payesinin bir göstergesi olarak değerlendirilir (Şahin 2013). Osmanlı eğitim sisteminin önemli kurumlarında görev yapmış, farklı medreselerde ders vermiş ve yaklaşık otuz yıl süren müderrislik hayatı boyunca çok sayıda talebe yetiştirmiştir. Bu süreçte ilmî otoritesi ve geniş bilgi birikimiyle tanınmış; dinî ilimler ve tasavvuf alanında etkili bir konum edinmiştir.

Yahyâ Efendi’nin hayatındaki önemli dönüm noktalarından biri, müderrislik görevinden azledilmesidir. Rivayetlere göre Şehzade Mustafa’nın öldürülmesi sonrasında Sultan Süleyman’a yazdığı bir mektup nedeniyle araları açılmış ve görevinden uzaklaştırılmıştır. Padişaha karşı açık sözlü olması, onun tarihsel anlatılarda öne çıkan özelliklerindendir. Şiirlerinde ve nasihatlerinde sultanı uyarmaktan çekinmediği; doğruları söylemekten vazgeçmediği aktarılmaktadır. Başka bir rivayete göre ise padişaha yazdığı bir tezkiredeki ifadeler sultanın tepkisini çekmiş ve emekliliğe sevk edilmiştir. Hayatının sonraki dönemlerinde Beşiktaş’taki dergâhında irşat ve eğitim faaliyetlerine devam ettiği bilinmektedir. Bu dönem, onun manevî rehber olarak daha geniş bir kitle üzerinde etkili olduğu yıllar olarak değerlendirilir.

Yahyâ Efendi’nin tarihsel kişiliği kadar menkıbevî şahsiyeti de ön plandadır. Hakkında çok sayıda menkıbe anlatılmış; bu anlatılar, onun keramet sahibi bir veli olarak algılanmasını güçlendirmiştir. Yahyâ Efendi’nin tarikatı konusunda, Üveysî olduğu dışında kaynaklarda sınırlı bilgi bulunur. Yaygın görüş, Hz. Hızır ile görüşerek ondan icâzet aldığı yönündedir (Şahin 2013). Bu anlayış çerçevesinde, manevî eğitimini doğrudan mânevî yollarla aldığına ve ledünnî bilgiye ulaştığına inanılmaktadır. Tekkesini ziyaret edenler arasında devlet adamlarından halkın farklı kesimlerine kadar geniş bir yelpazenin bulunduğu; denizcilerden tüccarlara kadar pek çok kişinin ondan dua istediği aktarılmaktadır. Cömertliği, fakirlere yardım etmesi ve dünyaya karşı zâhidâne yaklaşımı menkıbelerde sıkça vurgulanan özelliklerindendir. Yahyâ Efendi’ye atfedilen menkıbelerden biri şöyledir:

Bir gece rüyasında kendisine bir emr-i ilâhî geldiğini görür. Gördüklerine bir anlam veremez. Rüyasında evini terk ederek hiç bilmediği ve görmediği bir yere gider. Aynı rüyayı üç gece üst üste görünce emri yerine getirmeye karar verir. Uykudan uyanınca bütün işini gücünü bırakarak rüyadaki emri yerine getirmek için kimseye haber vermeden evden çıkar. Hızlıca iskeleye gelir, bir kayık kiralar ve kayıkçıya, “Beni Boğaz’a doğru biraz gezdiriver” der. Yalıları dikkatle seyrederek rüyasında gördüğü yeri bulur. Kıyıya yanaşarak karaya çıkar ve kayıkçıyı geldiği yere gönderir.

Bu sırada Yahyâ Efendi’nin aniden ortadan kayboluşu ailesini, yakınlarını ve dostlarını meraka düşürür. İstanbul’da her tarafı ararlar; ancak bulamazlar. Nihayet bir tanıdığı teknesiyle denizde gezinti yaparken sahilde dolaşan kişiyi Yahyâ Efendi’ye benzeterek yanına yaklaşır ve “İzzetli efendim, buralarda yalnız başına ne yapıyorsun? Buraya nasıl geldin? Hani hizmetçilerin? Hani arkadaşların? Hani hanımın? Bu tenha yerde ne işin var?” diye sorar. Yahyâ Efendi ise “Benim buraya gelmemi Allah emretti. Onun için geldim. Ben buraya bir dergâh yapıp ömrümün sonuna kadar orada oturacağım. Şehirde insanların arasında bir gün dahi kalmam” diye cevap verir. Bunun üzerine adam şehre dönerek durumu ailesine ve dostlarına haber verir. Yerini öğrenen halk, akın akın giderek fikrinden dönmesini ister. Yahyâ Efendi’nin yanına gidenler ağlayarak “Bu ayrılık bizi helâk etti. Burada evsiz barksız duruyorsun. Senin şehirde hatırı sayılır bir makamın, herkes tarafından bilinen şöhretin, büyük bir ilmin var. Sen insanlar arasında izzet sahibi bir kişisin. Geri dön de bu insanların gönlünü yap” derler. Yahyâ Efendi ise “Tarikatta emek çekmeden, meşakkatlere ve zorluklara katlanmadan hiçbir şey elde edilmez. Sizin bu saydığınız şeylerden kurtulmak, etek çekmek için bu uzleti ihtiyâr ettim” karşılığını verir. Bu hadiseden sonra burada bir dergâh ve çilehane yaptıran Yahyâ Efendi, insanların yardımına koşan ve onlara doğru yolu gösteren bir hayat yaşamıştır (Gözen 1979–1980).

Yahyâ Efendi, 1571 yılında vefat etmiş ve Beşiktaş’ta kurduğu külliyeye defnedilmiştir. Türbesi günümüzde de ziyaret edilen önemli manevî ziyaretgâhlardan biridir. Bıraktığı ilmî ve tasavvufî miras, Osmanlı kültüründe sûfî-âlim tipinin belirgin örnekleri arasında değerlendirilmektedir.