Tatbikat Turizmi (Drill Tourism)

TURİZM ŞEKİLLERİ VE ÇEŞİTLERİ

Tatbikat turizmi, askerî ve sivil kurumların düzenlediği tatbikatlara yönelik seyahatlerin turizmle ilişkisini açıklamak amacıyla bu maddede yazar tarafından önerilen kavramsal bir çerçevedir. Yaklaşım, tatbikatların yetkili kurumlarca ziyarete açılan bölümlerini izlemek veya ziyaretçiler için düzenlenen izinli uygulamalarına katılmak amacıyla gerçekleştirilen turistik seyahatlere odaklanmaktadır. Terim, bağımsız ve yerleşik bir turizm türünü tanımlama iddiasıyla kullanılmamaktadır.

Tatbikatların temel amacı askerî hazırlık, afetlere müdahale, kurumlar arası koordinasyon, eğitim ve uygulama yeterliliğinin geliştirilmesidir. Önerilen yaklaşım, bu amaçlar doğrultusunda gerçekleştirilen faaliyetlerin belirli koşullarda ziyaretçi ilgisi ve seyahat motivasyonu oluşturabilmesini incelemektedir. Tatbikatların ziyaretçi deneyimine konu edilmesi, kurumların hazırlık ve eğitim amaçlarının önceliğini değiştirmemelidir.

Bir seyahatin bu çerçevede değerlendirilebilmesi için tatbikata yönelik ilginin seyahatin temel nedenlerinden biri olması ve turizm istatistiklerindeki ziyaretçi koşullarının karşılanması gerekir. Birleşmiş Milletlerin Uluslararası Turizm İstatistikleri Tavsiyeleri 2008 belgesinde ziyaretçi; olağan çevresi dışındaki bir yere, bir yıldan kısa süreyle ve ziyaret edilen yerde yerleşik bir kuruluş tarafından istihdam edilmek dışındaki amaçlarla seyahat eden kişi olarak tanımlanmaktadır. Geceleme yapanlar turist, geceleme yapmayanlar ise günübirlik ziyaretçi olarak sınıflandırılmaktadır. unstats.un.org

Tatbikatı olağan yaşam çevresinde izleyen yerel sakinler, yalnızca bu katılımları nedeniyle turist sayılmaz. Başka bir amaçla seyahat ederken tatbikatı tesadüfen izleyen kişi turist olabilir; ancak bu durum, tatbikatın seyahat motivasyonu oluşturduğunu göstermez. Bu nedenle yerel izleyiciler, tatbikat amacıyla gelen ziyaretçiler ve tatbikatı seyahat sırasında programına ekleyen kişiler araştırmalarda ayrı değerlendirilmelidir.

Görevli personel ile izleyici ziyaretçiler de birbirinden ayrılmalıdır. Bununla birlikte görev amacıyla gerçekleştirilen bütün seyahatlerin turizm kapsamı dışında olduğu söylenemez; belirli iş ve meslek amaçlı seyahatler ziyaretçi koşullarını karşılayabilir. Uluslararası turizm istatistiklerinde manevra hâlindeki silahlı kuvvetler için ise açık bir dışlama bulunmaktadır. Dolayısıyla askerî birliklerin intikali, sivil personelin geçici görevlendirilmesi ve izleyici seyahatleri aynı kategoride toplanmamalıdır. unstats.un.org

Önerilen çerçevede tatbikatlar, düzenleyici kurumların ve faaliyetlerin niteliğine göre askerî ve sivil olmak üzere iki grupta ele alınabilir. Askerî tatbikatlarla ilişkili turistik seyahatler, yetkili makamların ziyaretçi kabul ettiği bölümlerin izlenmesine yöneliktir. Erişim koşulları, ziyaretçi kabulü ve görüntüleme kuralları ilgili kurumlar tarafından belirlenir. Bir tatbikatın basında yer alması veya resmî gözlemcilere açık olması, genel ziyaretçi kabul edildiği anlamına gelmez.

Sivil tatbikatlarla ilişkili seyahatler ise deprem, yangın, sel, tahliye ve arama-kurtarma gibi hazırlık faaliyetlerinin izlenmesini veya ziyaretçilere uygun uygulamalara katılımı kapsayabilir. Bu grupta afet farkındalığı ve uygulamalı öğrenme öne çıkmaktadır. Askerî ve sivil kurumların birlikte düzenlediği tatbikatlar, önerilen iki grubun kesişiminde değerlendirilebilir. İzleme ile uygulamaya katılım da ziyaretçinin rolünü açıklayan ayrı boyutlardır.

Kavramın turizm literatürüyle ilişkilendirilmesinde etkinlik turizmi çalışmaları genel bir dayanak sunmaktadır. Getz (2008), planlı etkinliklerin turistik çekiciliğini, ziyaretçi motivasyonlarını ve destinasyonlarla ilişkilerini ele almaktadır. Bu yaklaşım, tatbikatlara yönelik seyahatlerin araştırılmasında kullanılabilir; ancak çalışma, tatbikat turizmini bağımsız bir kategori olarak tanımlamamaktadır. api.unilibrary.uz

Tatbikatların hazırlık ve canlandırma işlevleri ise güvenlik araştırmalarında incelenmiştir. Aradau ve van Munster (2012), hazırlık tatbikatlarını beklenmedik olaylara yönelik eylem, canlandırma ve bilgi üretimi bağlamında değerlendirmektedir. Çalışma, tatbikatların kurumsal işlevlerinin anlaşılmasına katkı sağlamakla birlikte turistik ziyaretçi talebini veya tatbikatlara yönelik seyahatleri doğrudan araştırmamaktadır. Bu nedenle söz konusu kaynak, tatbikat turizminin önceden doğrulanmış bir araştırma alanı olduğunu göstermek amacıyla kullanılmamalıdır. Claudia Aradau, Rens van Munster, 2012

Afet hazırlığına yönelik ziyaretçi programları, kavramla ilişkili fakat kapsamı farklı örnekler sunmaktadır. Japonya’daki Yokohama Afet Riskini Azaltma Öğrenme Merkezi’nde deprem sarsıntısı, başlangıç aşamasındaki yangına müdahale ve dumanlı ortamdan tahliye gibi deneyimler sunulmaktadır. Bu uygulamalar, afet eğitiminde ziyaretçi katılımının mümkün olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte sürekli hizmet veren bir eğitim veya simülasyon merkezini ziyaret etmek, belirli bir tarihte düzenlenen kurumsal tatbikata yönelik seyahatle aynı değildir. Merkezin ziyaretçi kabul etmesi de katılımcıların tamamının turist olduğunu göstermez. Y-PORT

Türkiye’deki EFES tatbikatları, uluslararası katılım ve resmî gözlemci programları bakımından örnek verilebilir. Millî Savunma Bakanlığının açıklamalarında EFES-2024 Tatbikatı’nın Seçkin Gözlemci Günü faaliyetlerine yabancı ülkelerin savunma bakanları, genelkurmay başkanları ve diğer askerî temsilcilerin katıldığı belirtilmektedir. Bu bilgiler, kurumsal gözlemci katılımını belgelemektedir; tatbikatın halka açık bir turizm ürünü olduğunu veya turistik ziyaretçi talebi oluşturduğunu kanıtlamamaktadır. T.C. Millî Savunma Bakanlığı

Sivil tatbikatlar açısından yerel örneklerden biri, Elazığ’ın Sivrice ilçesinde gerçekleştirilen Bölgesel Düzey Masa Başı ve Saha Tatbikatı’dır. Elazığ İl Afet ve Acil Durum Müdürlüğünün 11 Eylül 2019 tarihli açıklamasına göre Elazığ Valiliği koordinasyonunda yürütülen tatbikata yedi ilden 450 personel katılmış; 60 araç ve iş makinesi, bir helikopter ve kurtarma botu kullanılmıştır. Deprem senaryosu kapsamında farklı kurumların müdahale faaliyetleri uygulanmıştır. Açıklamadaki personel ve araç sayıları, tatbikatın operasyonel kapsamını göstermekte olup turistik ziyaretçi sayısı olarak değerlendirilemez. elazig.afad.gov.tr

Madde yazarının aktardığı kişisel saha gözlemine göre, Sivrice’deki tatbikatın helikopter destekli faaliyetleri izleyicilerin ilgisini çekmiştir. Bu gözlem, tatbikatların görevli personel dışında kişiler tarafından da takip edilebildiğine işaret etmektedir. Ancak izleyicilerin ikamet yerleri, seyahat nedenleri ve konaklama durumları belirlenmediğinden gözlem, turistik hareketliliğin varlığını veya büyüklüğünü ortaya koyan bir bulgu olarak sunulamaz.

Tatbikat turizmi önerisi, etkinlik turizmi ve özel ilgi turizminin yanı sıra eğitim amaçlı seyahatlerle ilişkilendirilebilir. Güncel hazırlık faaliyetlerine odaklanması bakımından tarihî askerî alanların ziyaretini esas alan askerî miras turizminden ayrılmaktadır. Gerçekleşmiş afetlerin etkilediği alanlara yapılan ziyaretler, tarihî olayların yeniden canlandırılması ve bağımsız gösteriler de doğrudan tatbikat kapsamına alınmamalıdır. Bu ayrımlar, önerilen kavramın sınırlarının belirlenmesi açısından önemlidir.

Tatbikatlarla ilişkili ziyaretçi programlarının değerlendirilmesinde kurumsal izin, güvenlik, gizlilik, çevresel etkiler ve faaliyetlerin asli amacı birlikte gözetilmelidir. Ziyaretçi alanlarının belirlenmesi, bilgilendirme ve yönlendirme yapılması, erişim sınırlarının açıklanması ve kurumların faaliyet programına uyulması temel yönetim konularıdır. Ziyaretçi kabulü, tatbikatın yürütülmesini veya müdahale kapasitesini olumsuz etkilememelidir.

Kavramın araştırılabilirliği için görevli personel, gönüllü uygulama katılımcıları, resmî gözlemciler, yerel izleyiciler ve seyahat eden ziyaretçiler ayrı gruplar hâlinde incelenmelidir. Katılımcıların ikamet yerleri, seyahat motivasyonları, geceleme durumları, harcamaları ve öğrenme deneyimleri hakkında veri toplanması gerekmektedir. Ekonomik değerlendirmelerde ziyaretçi harcamalarının yanında organizasyon maliyetleri ve yerel hizmetler üzerindeki etkiler de dikkate alınmalıdır. Bu araştırmalar, tatbikatlara yönelik seyahatlerin etkinlik turizmi içinde ayrı bir inceleme konusu oluşturup oluşturmadığını değerlendirmeye yardımcı olabilir.
 
 

Referanslar

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı, Elazığ İl Müdürlüğü (2019). 7 İlden 450 Personelin Katılımıyla Gerçeği Aratmayan Bölgesel Düzey Masabaşı ve Saha Tatbikatı, https://elazig.afad.gov.tr/7-ilden-450-personelin-katilimiyla-gercegi-aratmayan-bolgesel-duzey-masabasi-ve-sahatatbikati; Aradau, C. ve van Munster, R. (2012). The Securitization of Catastrophic Events: Trauma, Enactment, and Preparedness Exercises, Alternatives: Global, Local, Political, 37 (3): 227–239, https://doi.org/10.1177/0304375412449787; Getz, D. (2008). Event Tourism: Definition, Evolution, and Research, Tourism Management, 29 (3): 403–428, https://doi.org/10.1016/j.tourman.2007.07.017; Millî Savunma Bakanlığı (2026). EFES-2026 Tatbikatı Basın Duyurusu, https://www.msb.gov.tr/Basin-ve-Yayin/Aciklamalar/c86fe5f84a894d499a263215e1d6459a; United Nations (2010). International Recommendations for Tourism Statistics 2008. New York: United Nations, https://desapublications.un.org/publications/international-recommendations-tourism-statistics-2008; Yokohama City Visitors Bureau (t.y.). Disaster Prevention Tour, https://business.yokohamajapan.com/mice/en/sustainable/activity/disaster-prevention-tour/.

Konuyla ilgili diğer maddeler için bkz.: